<\/p>\n
<\/p>\n
Yarsani dini, K\u00fcrdistan’\u0131n eski bir inanc\u0131d\u0131r. K\u00f6keni eski Mitraizm ve Zerd\u00fc\u015ft dinine kadar uzanmaktad\u0131r. Yarsaniler’in kutsal kitab\u0131 Serencam’a g\u00f6re, Yarsaniler’in \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ikinci hicri y\u0131l\u0131na denk gelmektedir. Yarsanilik inanc\u0131n\u0131n temelini Baluli Mayyi atm\u0131\u015f ve birka\u00e7 a\u015famadan ge\u00e7mi\u015ftir ve her a\u015famas\u0131 bir devre olarak kabul edilmektedir. Birinci devreye Baluli Mayyi \u00f6nderlik etmi\u015ftir. \u0130kinci devre San Sehak, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc devreye Seyit B\u0131rake \u00f6nderlik etmekte ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Seyit B\u0131rake d\u00f6nemi ya\u015fanmaktad\u0131r. Yarsanilik’in ilkeleri San Sehak d\u00f6neminde d\u00fczenlenmi\u015ftir ve \u015fimdiki halini alm\u0131\u015ft\u0131r. Onun i\u00e7in Yarsaniler San Sehak’\u0131 \u00f6nder ve peygamber olarak g\u00f6rmektedirler. Serencam kitab\u0131nda bu dinin kural ve ilkeleri yaz\u0131lmaktad\u0131r ve Yarsanilik’in \u00f6nder ve peygamberlerin ya\u015fam hikayelerine de yer vermektedir. Ayn\u0131 zamanda Serencam’da Yarsanilik’in \u00f6nderlerinin kavle ve \u015fiirleri de bulunmaktad\u0131r. Yarsanilikte tanr\u0131 inanc\u0131 vard\u0131r, tanr\u0131ya Xewangar ya da Mihr Eli diye seslenmektedirler. \u0130mam Ali Yarsanilerde kutsal bir ki\u015filiktir. Yarsaniler de bir\u00e7ok din gibi farkl\u0131 siyasi-toplumsal ko\u015fullardan kaynakl\u0131 kendi i\u00e7erisinde farkl\u0131 isim, yorum ve tarzlar\u0131 bar\u0131nd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fu K\u00fcrdistan’da Yarsanilik Ehli-hak ve Eliyullah olarak tan\u0131n\u0131r. Fakat iktidarlar ve d\u00fc\u015fmanlar\u0131 taraf\u0131ndan domuz yiyenler olarak adland\u0131r\u0131l\u0131rlar. G\u00fcney K\u00fcrdistan’da kendilerini Kakeyi olarak adland\u0131r\u0131rlar. Kuzey K\u00fcrdistan’da Alevi olarak tan\u0131n\u0131rlar. Baz\u0131 okuyuculara bunlar \u00e7eli\u015fkili g\u00f6r\u00fcnebililir ya da bu kategorile\u015ftirme do\u011fru bulunmayabilinir, fakat bu Yarsanilik’in bir ger\u00e7ekli\u011fidir. E\u011fer biz Yarsanilik’in kollar\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011fine detayl\u0131 bakarsak, hem k\u00fclt\u00fcrel a\u00e7\u0131dan hem de \u0130mam Ali’nin etkisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu ger\u00e7eklik daha net ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Mamoste M\u0131hemmed Resul Hawar ve Minorski Alevilik ve Yarsanilik’in bir oldu\u011fu konusunun alt\u0131n\u0131 \u00e7izmektedirler. Yarsanilerin bir araya gelip dini ilahilerini toplu halde okuduklar\u0131 mekanlara cem ya da cemhane denilmektedir. Cem, toplanma yeri anlam\u0131na gelmektedir.<\/p>\n
Yarsan kelimesi, yari-san yani San’\u0131n yolda\u015f\u0131, arkada\u015f\u0131 anlam\u0131na gelmektedir. Bundan dolay\u0131 Yarsaniler \u00e7o\u011fu zaman dinlerine, yari (din karde\u015fli\u011fi) dini diyorlar. \u015eimdiye kadar da K\u00fcrdistan’\u0131n bir\u00e7ok yerinde ve Kuzey K\u00fcrdistan’da ve Alevilerde yar kelimesi, dost, yak\u0131nl\u0131k anlam\u0131nda kullan\u0131lmaktad\u0131r. San kelimesi Yarsaniler’de \u00d6nder ve Aksakall\u0131lar i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. Mamoste M\u0131hemmed Emin Hewrami’ye g\u00f6re, San kelimesi eski Perslerin Satrap kelimesinden gelmektedir ve il\u00e7elerin hakimi ya da il\u00e7elerin b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc, ileri geleni anlam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eimdiye kadar da Hewraman b\u00f6lgesinin ileri gelenlerinin ya da ruspilerin \u00f6n ismi ya da s\u0131fat\u0131 gibi kullan\u0131lmaktad\u0131r. Merdoxi, Edmunis ve Hadi Behmani’ye g\u00f6re “san” kelimesi Arap sultanlar\u0131ndan gelmektedir. Baz\u0131 yazar ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6reyse “san” Fars\u00e7an\u0131n \u015fah kelimesinden ya da Arap\u00e7a’n\u0131n \u015feyh kelimesinden gelmektedir. Fakat, san kelimesinin k\u00f6k\u00fcn\u00fcn Zagros k\u00f6kenli olmas\u0131 ve \u00e7ok eskiden beri toplumun ileri gelenleri ve ruspileri i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ger\u00e7e\u011fe daha yak\u0131nd\u0131r. Zagros k\u00f6kenli Sasaniler de ?san? kelimesini esas alarak, \u015eah\u00ean \u015eah kelimesini Sasani kelimesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015flerdir.\u00a0 “Sasani” de Sanlar\u0131n San\u0131, Mirlerin Miri veya \u015eahlar\u0131n \u015eah\u0131 anlam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Buna dayal\u0131 olarak san kelimesinin Zagros ve Aryen k\u00f6kenli oldu\u011funu belirtebiliriz.<\/p>\n
Yarsan dini \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda geni\u015f bir \u015fekilde Zagros halklar\u0131 i\u00e7erisinde yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fcrtlerin, Azerilerin ve T\u00fcrkmenlerin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc bu dini benimseyerek takip\u00e7ileri olmu\u015ftur. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise bu dinin takip\u00e7ileri a\u011f\u0131rl\u0131kta K\u00fcrtlerdir. Yarsani inanc\u0131n\u0131n dili, K\u00fcrt\u00e7e’nin Gorani leh\u00e7esidir. Bu dini benimsemi\u015f olanlar, dini ibadetlerini Gorani leh\u00e7esiyle yerine getirmi\u015flerdir. \u015eimdiye kadar da Ehli Hak, Eliyullahi ve Kakeyiler bu leh\u00e7e ile dini g\u00f6revlerini yerine getirmektedirler. Kuzey K\u00fcrdistan ve Anadolu Alevilerinin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc ise \u015fimdiye kadar ibadetlerini T\u00fcrk\u00e7e ile yerine getirmektedirler.<\/p>\n
Demografik a\u00e7\u0131dan, Yarsan dinin takip\u00e7ileri 16.yy’a kadar a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc K\u00fcrdistan, Azerbaycan ve Anadolu toplumlar\u0131 olu\u015fturmu\u015ftur. K\u00fcrdistan’\u0131n Osmanl\u0131 ve Safeviler aras\u0131nda par\u00e7alanmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan, bu iki devletin Yarsan dinine kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri siyasetlerinin bir sonucu olarak da bu dinin s\u0131n\u0131rlanmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ehli Hak ve Eliyullah olarak tan\u0131nan Yarsaniler’in b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Kasr-\u0131 \u015eirin, Serp\u0131l\u0131zahav, Sehne, Mahide\u015ft, Helilan, P\u0131\u015ftko, Kerend, K\u0131rman\u015fah, Hemadan, Loristan, Demawend, Qezwin ve Azerbaycan b\u00f6lgelerinde ya\u015famaktad\u0131r. N\u00fcfuslar\u0131 bir milyon civar\u0131d\u0131r ve Seyit Nesreddin \u00f6nderlik yapmaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Yarsaniler\u0131n kutsal yeri, Hewraman b\u00f6lgesinin Perdiwer k\u00f6y\u00fcd\u00fcr ve San Sehak’\u0131n mezar\u0131 da bu k\u00f6yde bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
Kakeyiler de G\u00fcney K\u00fcrdistan s\u0131n\u0131r\u0131nda ya\u015famaktad\u0131rlar ve kutsal yerleri Hewraman ve Halep\u00e7e aras\u0131nda bulunan Hawar k\u00f6y\u00fcd\u00fcr. Hawar k\u00f6y\u00fcn\u00fcn kutsal olarak kabul edilmesinin nedeni, San Sehak Baweyadgar’\u0131 g\u00fcvende olmas\u0131 i\u00e7in bu k\u00f6ye g\u00f6ndermi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Kakeyiler; Halep\u00e7e, S\u00fcleymaniye, Germiyan, Mendeli, Bedre, Z\u0131lbatiye, Dakok, Kerk\u00fck ve Musul ile Hewl\u00ear aras\u0131ndaki birka\u00e7 k\u00f6yde ya\u015famaktad\u0131rlar. Kakeyiler’in say\u0131lar\u0131 200 bin civar\u0131ndad\u0131r.\u00a0 Aleviler de Kuzey K\u00fcrdistan ve Anadolu’da ya\u015famaktad\u0131rlar. \u0130ran’\u0131n Bat\u0131 Azerbaycan eyaletinde de az say\u0131da bir Azeri n\u00fcfus da Yarsanilik inanc\u0131n\u0131 ya\u015famaktad\u0131r.<\/p>\n
Serencam kitab\u0131n\u0131 ve yap\u0131lan baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 esas alarak Yarsanilik’in k\u00f6keni ve ilkelerine ili\u015fkin baz\u0131 \u00f6nemli hususlar:<\/p>\n
a- Yarsanilik’in K\u00f6keni<\/p>\n
Yukar\u0131da da bahsetti\u011fimiz gibi, bu dinin k\u00f6keni Mitra ve Zed\u00fc\u015ftl\u00fck inanc\u0131na dayanmaktad\u0131r.\u00a0 E\u011fer biz Yarsanilik’in temellerini, Mitraizm ve Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck inan\u00e7lar\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131rsak, b\u00fcy\u00fck bir benzerli\u011fin oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Ya\u015fam ve k\u00fclt\u00fcrlerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bu sonuca kolayl\u0131kla varabiliriz. Bununla birlikte e\u011fer tarihsel a\u00e7\u0131dan \u0130ran ve K\u00fcrdistan toplumlar\u0131na bakarsak yine de Yarsanilik’in Mitraizm ve Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn bir devam\u0131 oldu\u011fu sonucuna var\u0131r\u0131z. Bu ger\u00e7ekli\u011fi daha iyi g\u00f6rebilmemiz i\u00e7in, Yarsanilik’in prensip ve ilkeleri ile Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck ve Mitraizmi kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n
1- Mitraizmde Mihr ya da Mitra tanr\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnden do\u011fmu\u015ftur ve tanr\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn s\u0131fatlar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. Yarsanilikte de \u0130mam Ali tanr\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnden tecelli etmi\u015ftir ve Mihr Ali olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n
2- Mitra, Mitrayilere g\u00f6re yi\u011fit ve kahraman bir ki\u015filiktir. \u00d6zel bir silah\u0131 vard\u0131r ve izzet mihr ad\u0131ndaki g\u00fcrz\u00fcn\u00fc elinde tutmaktad\u0131r. Yarsanilikte \u0130mam Ali yi\u011fitli\u011fin, kahramanl\u0131\u011f\u0131n timsalidir ve Z\u00fclfikar ad\u0131nda \u00f6zel silah\u0131 ile D\u0131ld\u0131l isimli \u00f6zel at\u0131 bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
3- Mitraizmde yedi rakam\u0131 kutsal say\u0131l\u0131r, \u00f6rne\u011fin; g\u00f6\u011f\u00fcn yedi kat\u0131, yerin yedi kat\u0131, yedi y\u0131ld\u0131z,\u00a0 ibadethaneler i\u00e7in kullan\u0131lan yedi kap\u0131, yedi direk ve yine dindeki yedi mertebe (qelere\u015fke, hevser, serbaz, \u015f\u00ear, ayindar, p\u00eak\u00ea xwur, pir) olarak belirtebiliriz. Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck inanc\u0131nda da Em\u0131\u015fasbend’ler de (kutsal \u00f6l\u00fcms\u00fczler) yedi olarak belirtilmektedir. Bu yedilerden ilki Ahuramazda’d\u0131r ve di\u011fer alt\u0131 tanesi de Ahuramazda’n\u0131n emri alt\u0131nda bulunan meleklerdir. Yarsaniklikte yedi say\u0131s\u0131 \u00f6zel bir anlam ta\u015f\u0131maktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Yarsanilikte her bir olu\u015fum ya da halka-grup yedi ki\u015fiden olu\u015fmaktad\u0131r; yedilik, yediler, yedi halife vb.<\/p>\n
4- Mitrayi inanc\u0131nda, g\u00fcne\u015f kutsal say\u0131lmaktad\u0131r. Onun i\u00e7in ibadet ederken dizlerinin \u00fcst\u00fcne \u00e7\u00f6k\u00fcp y\u00fczlerini g\u00fcne\u015fe d\u00f6nmektedirler. Mihrabe denilen ibadet yerleri ile ate\u015f ve su kutsal say\u0131lmaktad\u0131r. Zerd\u00fc\u015ftlerde ise Ate\u015fgahlar kutsald\u0131r ve ibadet ettiklerinde diz \u00fcst\u00fc \u00e7\u00f6kerek y\u00fczlerini g\u00fcne\u015f, ay ve \u00e7\u0131ra ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131na \u00e7evirirler. Yarsanilikte de Mihrabeya Dukkana Davud, Cemxane, g\u00fcne\u015f ve ate\u015f kutsald\u0131r. Yarsanilik inanc\u0131na g\u00f6re, \u0130mam Ali \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde ruhu g\u00f6\u011fe y\u00fckselerek g\u00fcne\u015fe girmi\u015ftir ve g\u00fcne\u015f \u0130mam Ali’nin emir ve talimatlar\u0131 olmaks\u0131z\u0131n hareket etmez.<\/p>\n
5-Mitraizm, \u00e7ok evlili\u011fe kar\u015f\u0131d\u0131r ve Mitrayiler \u00e7ok evlilikten uzak dururlar. Zerd\u00fc\u015fl\u00fckte de iki evlilik yasakt\u0131r. Yarsanilikte ise, iki evlilik iyi g\u00f6r\u00fclmemektedir.<\/p>\n
6-Mitraizmin ament\u00fcs\u00fc; iyi bir yakla\u015f\u0131m ve iyi bir ahlakt\u0131r. Zerd\u00fc\u015ftl\u00fckte ise iyi d\u00fc\u015f\u00fcn, do\u011fru konu\u015f, g\u00fczel yap yakla\u015f\u0131m\u0131 esast\u0131r. \u0130yi, g\u00fczel yap\u0131lmayan her i\u015f, su\u00e7 olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Yarsanilikte ise, yalan s\u00f6ylemek, yalan yere yemin etmek, h\u0131rs\u0131zl\u0131k ve ihanet en b\u00fcy\u00fck su\u00e7 olarak kabul edilmektedir.<\/p>\n
7-Mitraizm inanc\u0131n\u0131n baz\u0131 ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 s\u0131rd\u0131r ve bu s\u0131rlar\u0131 sadece bu dinin rehber ve \u00f6nderleri bilmektedir. Yarsanilik’in de s\u0131rlar\u0131 vard\u0131r ve bu s\u0131rlar\u0131 a\u00e7\u0131klamak b\u00fcy\u00fck su\u00e7 say\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
8-Mitraizmde Pir mertebesi, dinin en y\u00fcksek mertebesi olarak kabul edilmektedir. Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn din adamlar\u0131na, Mo\u011f (mag) denilmektedir ve Zerd\u00fc\u015ftlerin en b\u00fcy\u00fck din adam\u0131na ise, Pir\u00ea Mo\u011fan denilir. Yarsanilikte de Pir din g\u00f6revlilerin bir mertebesidir ve Yarsanili\u011fe g\u00f6re, her insan\u0131n bir Pir’i olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
9-Mitraizmde, g\u00fcne\u015f do\u011fumu ve bat\u0131m\u0131 esnas\u0131nda olu\u015fan k\u0131z\u0131l renk g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc \u0130zzet Mir’in i\u015fi olarak g\u00f6rme ve ona ba\u011flama durumu s\u00f6z konusudur. Yarsaniler ise gece g\u00fcnd\u00fcz d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fc \u0130mam Ali’ye ba\u011flamaktad\u0131rlar ve onun emriyle bu d\u00f6ng\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ekle\u015fti\u011fine inanmaktad\u0131rlar. Her iki dinde de g\u00fcn do\u011fumu ve bat\u0131m\u0131 esnas\u0131nda yap\u0131lan dua ve kutsal kitaplar\u0131ndaki metinleri okuman\u0131n hay\u0131r ve sevab\u0131 b\u00fcy\u00fck g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n
10-Zerd\u00fc\u015ftl\u00fckte, Zerd\u00fc\u015ft peygamber ve dini \u00f6nder olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken, Yarsanilerde ise Zerd\u00fc\u015ft tanr\u0131n\u0131n ruhunu ta\u015f\u0131yan kutsal bir ki\u015filiktir.<\/p>\n
11-Zerde\u015ftiler \u00fc\u00e7 g\u00fcn oru\u00e7 tutarlar, Zerd\u00fc\u015ft \u00e7ocukken ka\u00e7\u0131r\u0131larak ate\u015fe at\u0131l\u0131r ve \u00fc\u00e7 g\u00fcn sonra k\u00fcllerin i\u00e7inden sa\u011f \u00e7\u0131karak kurtulmu\u015ftur. Yarsaniler de \u00fc\u00e7 g\u00fcn oru\u00e7 tutarlar.\u00a0 San Sehak, \u00fc\u00e7 g\u00fcn \u00c7i\u00e7ek’in askerleri taraf\u0131ndan ku\u015fat\u0131larak a\u00e7 b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dc\u00e7 g\u00fcn oru\u00e7 tutma nedeni budur.<\/p>\n
Bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar ile Mitraizm ve Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck ile Yarsanilik dini aras\u0131nda bir\u00e7ok benzerli\u011fin oldu\u011funu g\u00f6rmekteyiz.<\/p>\n
Konuya tarihi a\u00e7\u0131dan yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z da, bu\u00a0 \u00a0ger\u00e7e\u011fi daha iyi g\u00f6rmekteyiz. Bir\u00e7ok \u0130slami ve \u0130slami olmayan kaynaklar K\u00fcrdistan, \u0130ran ve Azerbaycan’da ya\u015fayan toplumlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun 11.yy’a kadar M\u00fcsl\u00fcman olmad\u0131klar\u0131n\u0131 Zerde\u015fti, Mitrayi ve \u00cazidi olduklar\u0131n\u0131 do\u011frulamaktad\u0131r. Bu konuda tarih\u00e7i ve arkeolog Abdulreqip Yusuf Orta “K\u00fcrdistan’da Dostki Devleti ve Uygarl\u0131\u011f\u0131” adl\u0131 kitab\u0131nda belgelerle ispatlad\u0131\u011f\u0131 gibi, 11. y\u00fczy\u0131la kadar K\u00fcrdistan’da Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn hala b\u00fcy\u00fck bir kesim i\u00e7erisinde hakimiyetini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6rebilmekteyiz. Bir\u00e7ok tarih\u00e7i bu d\u00f6nemde Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn M\u00fcsl\u00fcman dini \u00fczerinde ciddi etkide bulundu\u011funu belirtmektedir. Hatta bu d\u00f6nemde bir\u00e7ok M\u00fcsl\u00fcman din adam\u0131n\u0131n ve bilginin Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn etkisine girdi\u011finden bahsedilmektedir. Hallac\u0131 Mansur(855-923), \u015eahabettin S\u00fchreverdi(1191-1253), Nur Bah\u015fi( M\u0131hemmed Abdullah Musevi Horasani- 1393-1465), Nesimi (1417’de idam edilmi\u015ftir) gibi pek \u00e7ok tasavvuf\u00e7u, dinden \u00e7\u0131kma ve ate\u015fe tapanlar\u0131n etkisine girme ile su\u00e7lanarak \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015flerdir. Siyasal islam iktidar\u0131, bu dinin devam\u0131 ve etkisini engellemek i\u00e7in \u0130mam Gazali d\u00f6neminde yasaklamaya ba\u015fvurmu\u015ftur. Herkesin bildi\u011fi ve tarihin da do\u011frulad\u0131\u011f\u0131 gibi, K\u00fcrt co\u011frafyas\u0131na yerle\u015fen siyasal \u0130slam iktidar\u0131 11. y\u00fczy\u0131la kadar Zerd\u00fc\u015ft dinini yasaklamam\u0131\u015ft\u0131r, bu inanca di\u011fer semavi dinler gibi yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Avf’\u0131n o\u011flu Abdurrahman, \u0130slam Peygamberi’nin; “Zerd\u00fc\u015ftiler kitap sahibidir, di\u011fer kutsal kitap sahibi olan dinler gibi yakla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekir” dedi\u011fini Halife \u00d6mer’e aktarm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130mam \u015eafii de Hz. Ali’nin; “Zerd\u00fc\u015ft Mecusilere g\u00f6nderilen bir peygamberdir” dedi\u011fini belirtmektedir. Bu da g\u00f6steriyor ki \u0130slam iktidar\u0131 11. y\u00fczy\u0131la kadar Zerd\u00fc\u015ftiler’e bu \u015fekilde yakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Bir\u00e7ok tarihi belgenin de do\u011frulad\u0131\u011f\u0131 gibi K\u00fcrdistan’\u0131n Safevi ile Osmanl\u0131lar aras\u0131nda par\u00e7alanmas\u0131na kadar K\u00fcrt’lerin \u00e7o\u011funlu\u011fu \u00cazidi ve Yarsani’ydi. Bu da 11. y\u00fczy\u0131la kadar K\u00fcrdistan, \u0130ran ve Anadolu’nun b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u0130slam\u0131 kabul etmeyip, Zerd\u00fc\u015ft olarak kald\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Bu anlamda 12. ile 16. y\u00fczy\u0131llar\u0131 aras\u0131nda K\u00fcrdistan’da Zerd\u00fc\u015ftiler kalmam\u0131\u015f ve \u00cazidilik ile Yarsaniilik K\u00fcrdistan’da ve b\u00f6lgede b\u00fcy\u00fck geli\u015fim g\u00f6stermi\u015ftir. \u015e\u00fcphesiz insan\u0131n akl\u0131na \u015fu sorular gelmektedir: Zerd\u00fc\u015ftlere ne oldu, hepsi M\u00fcsl\u00fcman m\u0131 oldu, yoksa hepsi ortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131 m\u0131, \u00cazidilik ile Yarsanilik nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131?\u00a0 B\u00fct\u00fcn bu konular bir araya getirilip, Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck ve Mitraizm ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Yarsanilik’in Mitraizm ve Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn bir devam\u0131 oldu\u011fu sonucuna var\u0131yoruz. Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn yasaklanmas\u0131ndan sonra K\u00fcrdistan, \u0130ran ve Anadolu halklar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fik yol ve y\u00f6ntemlerle Yarsanilik dini, inanc\u0131yla k\u00fclt\u00fcrlerinin s\u00fcrd\u00fcrmelerinin ve korumalar\u0131n\u0131n bir arac\u0131 olmu\u015ftur. Baba Serheng Dewdan(935-1007) Yarsanilik’in ilk d\u00f6nemine \u00f6nderlik edenlerden biridir.<\/p>\n
Di\u011fer dikkat \u00e7ekici bir konu ise, her ne kadar Yarsanilik Mitraizm ve Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn bir devam\u0131ysa da, \u0130slami etkileri de ta\u015f\u0131maktad\u0131r. \u00d6zellikle de \u0130mam Ali’nin etkisini. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130mam Ali Yarsanilik’in b\u00fct\u00fcn kollar\u0131 i\u00e7erisinde kutsal ve sembol kabul edilmektedir. Bu da bir\u00e7ok zaman Yarsanili\u011fin b\u00fct\u00fcn kollar\u0131yla birlikte kendi ba\u015f\u0131na bir din ve inan\u00e7 gibi g\u00f6r\u00fcnmesi yerine, \u0130slam’\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc gibi g\u00f6r\u00fcnmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u015e\u00fcphesiz, hem \u0130slam iktidar\u0131, hem de M\u00fcsl\u00fcman toplumunda, \u0130slam dininden sonra ba\u015fka bir peygamberin gelece\u011fi anlay\u0131\u015f\u0131 kabul edilmemektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130slam dinine g\u00f6re Hz. Muhammed, Allah taraf\u0131ndan insanlara g\u00f6nderilmi\u015f son peygamberdir. Bundan dolay\u0131 \u0130slam’dan sonra ortaya \u00e7\u0131kan dinleri kabul etmemektedirler ve en iyi durumda bunlar\u0131 \u0130slam’\u0131n bir mezhebi ya da tarikat\u0131 gibi g\u00f6rmektedirler. Yarsanilik’in takip\u00e7ileri (bu \u00cazidilik i\u00e7in de ge\u00e7erli) baz\u0131 zamanlarda kendi dinlerini ba\u011f\u0131ms\u0131z bir din olarak g\u00f6sterirken, baz\u0131 zamanlarda da \u0130slam’\u0131n bir koluymu\u015f gibi g\u00f6stermi\u015flerdir. Bu da bize; Yarsanilik’in \u00f6nderlerinin pek \u00e7o\u011funun bu konu \u00fczerinde dikkatli ve titizlikle \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131, hem kendi toplumlar\u0131n\u0131 hem de inan\u00e7lar\u0131n\u0131, k\u00fclt\u00fcrlerini koruyabilmek i\u00e7in bu yola ba\u015fvurduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bunun i\u00e7in Hz Ali’nin karakterinden yararlanarak, \u0130mam Ali ile kendi aralar\u0131nda bir sentez olu\u015fturarak, kendilerini Hz Ali’nin taraftarlar\u0131 gibi g\u00f6stermi\u015flerdir. Bu da, ama\u00e7lar\u0131na ula\u015fmalar\u0131n\u0131 ve \u0130slam?\u0131n onlara izin vermesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu konuda R\u00eaber APO \u015funu s\u00f6ylemektedir: ?K\u00fcrtlerin \u0130slam?\u0131 kar\u015f\u0131lay\u0131\u015flar\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7inde olmam\u0131\u015ft\u0131r. Da\u011f K\u00fcrtleriyle ova K\u00fcrtlerinin yakla\u015f\u0131mlar\u0131 farkl\u0131 oldu\u011fu gibi, alt ve \u00fcst tabakan\u0131n yakla\u015f\u0131mlar\u0131 da farkl\u0131 geli\u015fmi\u015ftir. \u0130slam’\u0131n ilk fetih darbeleri kar\u015f\u0131s\u0131nda teslim olmayan kabilelerle Zerd\u00fc\u015ft\u00ee din adamlar\u0131, tarihte hep oldu\u011fu gibi da\u011flar\u0131n y\u00fckseklikleri ve derinliklerine \u00e7ekilip direni\u015flerini uzun s\u00fcre s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Direni\u015fleri radikal ve s\u00fcrekli olan ba\u015fl\u0131ca kesimler, Aleviler ve Zerde\u015ftiler olarak, ya S\u00fcnni \u0130slam’la z\u0131t olan bir \u0130slam’\u0131 ya da hi\u00e7 \u0130slamla\u015fmamay\u0131 tercih etmi\u015flerdir. Da\u011flar\u0131ndaki mek\u00e2nlar\u0131ndan da anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r ki, Alevilik geleneksel direni\u015f\u00e7i, k\u00fclt\u00fcrel varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyan, asimilasyonu k\u00fcf\u00fcr sayan ve kendi k\u00fclt\u00fcrel varl\u0131klar\u0131yla uyu\u015ftu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde \u0130slam’\u0131 kabul eden radikal kesimin inan\u00e7 k\u00fclt\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Alevili\u011fe tam anlam\u0131yla \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fc denilemez. Kendi kabile ve a\u015firet k\u00fclt\u00fcrlerine en \u00e7ok ba\u011fl\u0131 kalan, kendi k\u00fclt\u00fcrleriyle uyu\u015ftu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde baz\u0131 \u0130slami de\u011ferleri ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in de\u011fil kendileri i\u00e7in asimile edip i\u00e7selle\u015ftiren bir k\u00fclt\u00fcrd\u00fcr. Bu \u00f6zellikleri nedeniyle be\u015f bin y\u0131l \u00f6ncesindeki Hurri k\u00fclt\u00fcrleri ve dilsel varl\u0131klar\u0131yla benzerlik g\u00f6stermeleri anla\u015f\u0131l\u0131r bir husustur.<\/p>\n
b- Yarsanilik’in \u00c7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve Geli\u015fimi<\/p>\n
Daha \u00f6nceden de bahsetti\u011fimiz gibi, Serencam kitab\u0131na ve yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re, Yarsanilik’in ilkelerinin ilk defa yaz\u0131ya ge\u00e7irilerek duyurulmas\u0131 Baluli Mayyi zaman\u0131nda olmu\u015ftur. Baluli Mayyi’in as\u0131l ismi \u00d6mer-i Lehep’tir ve Loristanl\u0131’d\u0131r. Hicri takvimine g\u00f6re 2.yy da ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Baluli Mayyi K\u00fcrtler aras\u0131nda Balili Dana olarak tan\u0131n\u0131r ve onun bilgeli\u011fi hakk\u0131nda birka\u00e7 tane ya\u015fam \u00f6yk\u00fcs\u00fc anlat\u0131lmaktad\u0131r. Gen\u00e7li\u011finde ilim-irfan pe\u015fine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Din, ilim, irfan \u00fczerine yo\u011funla\u015fmalar\u0131ndan sonra b\u00f6lgenin eski inan\u00e7 \u00f6zelliklerinin de i\u00e7inde oldu\u011fu yeni bir din geli\u015ftirmenin aray\u0131\u015f\u0131na girer. Birka\u00e7 arkada\u015f\u0131 ile birlikte Hewraman b\u00f6lgesinin bir\u00e7ok yerini gezerek g\u00f6r\u00fc\u015flerini olgunla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bir d\u00f6nem Ba\u011fdat’a gidip, \u0130mam Cafer’\u00fcl Sad\u0131k’\u0131n yan\u0131nda e\u011fitim g\u00f6rerek, onun tecr\u00fcbelerinden faydalanm\u0131\u015ft\u0131r. Bir d\u00f6nemde Abbasi Halifesi Harun Re\u015fit’in yan\u0131nda bulunmu\u015f ve Halifenin sohbet arkada\u015f\u0131 ve dostu olmu\u015ftur. Bu da \u00f6yle ki, baz\u0131 insanlar\u0131n onun Harun-i Re\u015fit’in karde\u015fi oldu\u011funu zannetmelerine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Derw\u00ea\u015f\u00ea Newroz-i Soran, kelamlar\u0131nda, olumlu biri olarak Baluli Dana’y\u0131 ve onun ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 anlatmaktad\u0131r. S\u00f6ylendi\u011fine g\u00f6re Baluli Mayyi Ba\u011fdat’a gitti\u011finde d\u00fc\u015f\u00fcncelerini a\u00e7\u0131k\u00e7a dile getirmi\u015ftir. Bu da, baz\u0131 insanlar\u0131n Harun Re\u015fit’in yan\u0131na giderek; onu dinsizlik ve yoldan \u00e7\u0131kma ile \u015fikayet edip hakk\u0131nda h\u00fck\u00fcm verilmesini istemelerine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bunun \u00fczerine Baluli Mayyi, \u0130mam Cafer-\u00fcl Sad\u0131k’\u0131n daha \u00f6nce kendisine etti\u011fi nasihata uyarak, kendini delili\u011fe vurmu\u015ftur. Bu \u015fekilde de, \u00f6ld\u00fcr\u00fclme karar\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131n\u0131 engellemi\u015ftir. Muhtemelen bundan dolay\u0131 K\u00fcrtler aras\u0131nda baz\u0131lar\u0131n\u0131n onu Balili din (Deli Balil) olarak nitelendirilmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra kendisini Hewraman’a atm\u0131\u015f, oradan da Kirma\u015fan(Kirman\u015fah)’a gitmi\u015ftir. Burada g\u00f6r\u00fc\u015f-d\u00fc\u015f\u00fcncelerini yaym\u0131\u015ft\u0131r. Bawa N\u0131cum\u00ea Loristani, Bawa Loreyi Loristani, Bawa Receb\u00ea Loristani ve Bawa Hatem Balil’in bilinen yar’lar\u0131ndand\u0131r.<\/p>\n
Baluli Mayyi bir \u015fiirinde “Balu ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir \u015fahsiyettir\/ insanlar beni cahil ve aptal g\u00f6r\u00fcrler\/ kim g\u00f6rm\u00fc\u015f ki deli divanelerin evren hakk\u0131nda bilgili olduklar\u0131n\u0131\/ baz\u0131 arkada\u015flar\u0131m ya da d\u00fc\u015fmanlar\u0131m beni deli divane g\u00f6r\u00fcrler\/ oysa ben eski \u0130ran dininin canland\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in diyar diyar dola\u015f\u0131yorum.” demi\u015ftir.<\/p>\n
Baluli Dana’dan sonra Bawa Serheng\u00ea Dewdan(935-1007) ikinci d\u00f6nemin \u00f6nderidir ve Yarsani inanc\u0131n\u0131 yaymak istemi\u015ftir. Bawa Serheng, \u0130brahim Dedwan’\u0131n o\u011fludur. Dedwan, \u015eaho da\u011f\u0131n\u0131n yak\u0131nlar\u0131nda do\u011fmu\u015ftur. Bawa Serheng, Yarsani dininin taraftarlar\u0131n\u0131 artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Yarsani dininin pozisiyonunu Hewraman b\u00f6lgesinde g\u00fc\u00e7lendirmi\u015ftir. Onun d\u00f6neminde kad\u0131nlar, \u00f6nemli roller \u00fcstlenerek \u00f6ne \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r ve onun halkalar’\u0131nda yer alm\u0131\u015flard\u0131r. Day\u00ea Tewriz\u00ea Hewrami de Bawa Serheng’in yar’\u0131d\u0131r. Bawa Qeyseri Hewrami, Bawa Ser\u00eanci Kelani ve Bawa Ger\u00e7\u0131ki Hewrami onun di\u011fer bilinen etkili yarlar\u0131ndand\u0131r. Bawa Serheng, Hewraman’\u0131n Tew\u00eala k\u00f6y\u00fcnde ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirir ve orada g\u00f6m\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n
…<\/p>\n
(Bu yaz\u0131n\u0131n devam\u0131n\u0131 sitemizde PDF dosyas\u0131 olarak “K\u00fcrdistan’da Ya\u015fayan Halklar ve \u0130nan\u00e7lar” konulu Kom\u00fcnar dergisinden okuyabilirsiniz.<\/strong><\/em>)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Yarsani dini, K\u00fcrdistan’\u0131n eski bir inanc\u0131d\u0131r. K\u00f6keni eski Mitraizm ve Zerd\u00fc\u015ft dinine kadar uzanmaktad\u0131r. Yarsaniler’in kutsal kitab\u0131 Serencam’a g\u00f6re, Yarsaniler’in \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ikinci hicri y\u0131l\u0131na denk gelmektedir. Yarsanilik inanc\u0131n\u0131n temelini Baluli Mayyi atm\u0131\u015f ve birka\u00e7 a\u015famadan ge\u00e7mi\u015ftir ve her a\u015famas\u0131 bir devre olarak kabul edilmektedir. Birinci devreye Baluli Mayyi \u00f6nderlik etmi\u015ftir. \u0130kinci devre San […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":423,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[],"class_list":["post-422","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarihsel-toplum"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/422","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=422"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/422\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":425,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/422\/revisions\/425"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/423"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=422"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=422"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=422"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}