\n
\n
1-Sabiey Mendayi:<\/p>\n
\n
K\u00fcrdistan’da y\u00fczy\u0131llarca y\u0131l varolan bu etnik gruplar ve inan\u00e7lar b\u00fct\u00fcn bask\u0131 ve zul\u00fcmlerden uzak K\u00fcrt halk\u0131yla beraber ya\u015f\u0131yorlar. \u00d6zellikle \u00e7ok renkli, \u00e7ok inan\u00e7l\u0131 ve \u00e7ok uluslu oldu\u011fundan dolay\u0131\u00a0 k\u00fc\u00e7\u00fck Ortado\u011fu gibi resmedilen Kerk\u00fck gibi bir \u015fehirde ya\u015farlar. K\u00fcrdistan’da \u00e7ok az bir kesimin Sabiyi Mendailer etnik grubunun \u00f6zellikle din- gelenek ve ibadet bi\u00e7imleri hakk\u0131nda bilgisi vard\u0131r. Ayn\u0131 zamanda kendilerini Arap \u015fovenizmine kar\u015f\u0131, y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f BAAS rejimine ve DA\u0130\u015e \u00e7etelerine\u00a0 kar\u015f\u0131 nas\u0131l koruduklar\u0131 ve s\u00fcreklile\u015ftirdikleri \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken bir ger\u00e7ekliktir. Bundan dolay\u0131 unutmayal\u0131m ki, Sabiey’ler de DA\u0130\u015e \u00e7eteleri taraf\u0131ndan defalarca intihar bombalar\u0131 sald\u0131r\u0131lar\u0131na u\u011fram\u0131\u015f ve katledilmi\u015flerdir.<\/p>\n
Sabiey Mendayi tek tanr\u0131l\u0131 \u0130brahimi dinlerden say\u0131l\u0131rlar. Hz. Adem ve Havva’dan Nuh, Nuh’un o\u011flu Sami, Sam’\u0131n o\u011flu \u015eit Hz. \u0130brahim’e kadar gelen peygamberlere inan\u0131r. Kendi dinlerinin peygamberi olarak da Zekeriya o\u011flu Yahya’ya\u00a0 ba\u011fl\u0131lar. Dini t\u00f6renlerinden biri suyla kendilerini s\u0131valamakt\u0131r. Yani akarsuyla temizlenirler. Ellerinde asa olan iki din adam\u0131 taraf\u0131ndan biri kad\u0131nlar\u0131 di\u011feri erkekleri temizler. Bu t\u00f6rene t\u00fcm\u00fc beyaz elbiseleriyle kat\u0131l\u0131rlar. Dini sembolleri bulunan bayraklar\u0131n\u0131 kald\u0131r\u0131rlar. Bayraklar\u0131 beyaz zemin \u00fczerinde ha\u00e7 i\u015faretine benzer bir \u015fekil ve yan\u0131nda 7 dal zeytin bulunur. Kutsal kitaplar\u0131 Kenza Rebba’d\u0131r. \u0130ki b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fur. Kendileri bu iki b\u00f6l\u00fcm\u00fc sa\u011f ve sol b\u00f6l\u00fcm olarak adland\u0131r\u0131r. \u0130lk b\u00f6l\u00fcm\u00fc yarad\u0131l\u0131\u015f ve ibadet; ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fc haram, helal ve dini g\u00f6revlerden olu\u015fur.<\/p>\n
Sabiey olarak adland\u0131r\u0131lmalar\u0131n\u0131n sebebi, inan\u00e7lar\u0131nda inisiyatif veya erken i\u015f yapmalar\u0131 oldu\u011fundand\u0131r. Di\u011fer yandan kendilerini suyla temizledikleri ve suyla b\u00fct\u00fcnle\u015ftikleri i\u00e7in Ahwaz ve Irak’ta onlara “saba” denilir. Ba\u011fdat, Kerk\u00fck ve Filistin’e yay\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r, ancak esas yerle\u015fim yerleri \u0130ran’\u0131n g\u00fcneyi ve Irak s\u0131n\u0131rlar\u0131 aras\u0131nda yer alan bir yerle\u015fim \u015fehri olan Ahwaz’d\u0131r. Buras\u0131 Hallac-\u0131 Mansur’un \u00e7\u0131k\u0131\u015f yeridir. Sabiey’ler \u0130ran rejiminin soyk\u0131r\u0131m ve sald\u0131r\u0131lar\u0131ndan dolay\u0131 Avustralya, ABD ve Avrupa’ya g\u00f6\u00e7 etmi\u015flerdir. D\u00fcnya’da tahminen n\u00fcfuslar\u0131 230 bindir.<\/p>\n
Sabiey’lerin inan\u00e7 ve ibadetleri tek, yaln\u0131z ve mutlak tanr\u0131 inan\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 zamanda 360 ki\u015finin Allah’\u0131n emir ve i\u015flerini y\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na inan\u0131rlar. “Bismillah” kavram\u0131 Sabieyler’de y\u00fcce tanr\u0131 anlam\u0131nda olan “Bisminisarui”dir. Be\u015f temel dini g\u00f6revleri vard\u0131r. Birincisi, Tanr\u0131’n\u0131n tek, yaln\u0131z ve mutlak oldu\u011funa ibadet etmek: \u0130kincisi, namaz k\u0131lmakt\u0131r (Sabieyler’de namaza apraxa denilir), g\u00fcne\u015f do\u011fdu\u011funda yap\u0131lan namaza da “re\u015f\u00e2me” denilir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, sadakad\u0131r. Sadaka b\u00fct\u00fcn Sabieyler i\u00e7in ge\u00e7erlidir, M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131ktaki zekat gibi say\u0131l\u0131r. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, oru\u00e7 tutmakt\u0131r. Be\u015fincisi, “saba\u011fa”d\u0131r. anlam\u0131 kendini s\u0131valamak ve boyamakt\u0131r; ama bu ibadet kendini suya dald\u0131rarak ger\u00e7ekle\u015fir, yani akarsuyla temizlenmek, onunla bir olmak, b\u00fct\u00fcnle\u015fmektir.<\/p>\n
“Mendayi” kavram\u0131n\u0131n veya kendi deyi\u015fleriyle “Menda”n\u0131n kavramsal k\u00f6keni nedir? Sabiey’lerin ibadet yerlerinin ismi Menda’d\u0131r. Bu da en yak\u0131n nehrin sa\u011f taraf\u0131n\u0131n k\u0131y\u0131lar\u0131 anlam\u0131ndad\u0131r. \u0130nan\u00e7lar\u0131na g\u00f6re g\u00fcne\u015f kuzey taraf\u0131ndaki y\u00fcce ve y\u00fckseklikte do\u011fdu\u011funa ve tanr\u0131 ve meleklerin evi burada bulundu\u011funa inan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in k\u0131bleleri kuzey taraf\u0131ndad\u0131r. Sabah, \u00f6\u011fle, ikindi ve geceleyin de iki kez olmak \u00fczere g\u00fcnde be\u015f kez namaz k\u0131larlar. \u0130nan\u00e7lar\u0131na g\u00f6re; faiz, alkol, h\u0131rs\u0131zl\u0131k, yalan, b\u00fcy\u00fc, le\u015f ve domuz eti haramd\u0131r. S\u00fcnnet olmak da tanr\u0131n\u0131n yarad\u0131l\u0131\u015f\u0131na ve onun do\u011fal i\u015flerine m\u00fcdahale olarak anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in o da haramd\u0131r.<\/p>\n
Sabieyler’in Sami halk\u0131ndan ve dillerinin de Arami oldu\u011fu s\u00f6ylenir. \u0130slamiyet onlar\u0131 kutsal kitab\u0131, Tanr\u0131 inanc\u0131 olan bir kavim olarak sayar. Kur-an’da \u00fc\u00e7 yerde onlar\u0131n inanc\u0131ndan bahsedilir. Tarihte Sabieyler edebiyat, \u015fiir, t\u0131p, m\u00fchendislik ve ayn\u0131 zamanda atalar\u0131ndan kalan bir zanaat olarak alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f i\u015flemecili\u011fiyle tan\u0131n\u0131rlar. Sabieylerin en b\u00fcy\u00fck bayramlar\u0131 “pennca”d\u0131r. Y\u0131lba\u015f\u0131nda kutlan\u0131r, \u00fc\u00e7 g\u00fcn s\u00fcrer. Bu \u00fc\u00e7 g\u00fcn\u00fcn 1 bu\u00e7uk g\u00fcn\u00fc inzivaya \u00e7ekilmekle ge\u00e7er. Bunu inzivaya topra\u011f\u0131n kutsall\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7ekilirler. Ayn\u0131 zamanda bayramlar\u0131ndan biri de “\u015fu\u015fiyan”d\u0131r. Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda “kutsal inan\u00e7 bayram\u0131” dedikleri bir ba\u015fka bayramlar\u0131 da vard\u0131r. Sabieyler’de bilinen ve \u00e2lim olarak sayd\u0131klar\u0131 kimi \u015fahsiyetlerden biri de, Ebu-\u0130shaq Sabii’dir; Ebu- \u0130sha Abbasi d\u00f6neminde ibadet ve ibadetgah veziridir. Di\u011fer bilinen \u015fahsiyetlerden baz\u0131lar\u0131 da\u00a0 Sab\u0131t-i bin Qurre ve iki o\u011flu Sinan ve \u0130brahim’dir. Matematik, t\u0131p, sanat ve terc\u00fcmanl\u0131kta uzmand\u0131rlar. Ayn\u0131 zamanda \u0130brahim Bin Hilal me\u015fhur bir edebiyat\u00e7\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Sabieyler’in elbiseleri bar\u0131\u015f, temizlik ve ayd\u0131nl\u0131k inanc\u0131n\u0131 sembolize etti\u011fi i\u00e7in beyazd\u0131r. Sakal, b\u0131y\u0131k ve sa\u00e7lar\u0131n\u0131 hi\u00e7 kesmezler. Erkekler ve kad\u0131nlar beyaz bir kefiye ba\u015flar\u0131na \u00f6rterler. Elbiseleri do\u011fal kuma\u015ft\u0131r ve dikilmez. Siyah rengi sevmezler ve haram olarak g\u00f6r\u00fcrler, taziye ve hastal\u0131kta da kara giymezler.\u00a0 Taziyeleri, t\u00f6ren olarak 45 g\u00fcn s\u00fcrer. Bug\u00fcnlerde “lovan” dedikleri hay\u0131r yeme\u011fini da\u011f\u0131t\u0131rlar. Bu yemek \u00f6len ve \u00f6lenin annesi ad\u0131na\/sevab\u0131na da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r. Lovan yeme\u011fi; bal\u0131k veya k\u0131zrm\u0131z\u0131 et, ekmek, tuz, su, ayva, nar ve hurma ile yap\u0131l\u0131r; \u00fczerine dua okunur ve da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r. Yeme\u011fi taziye evinin yapmas\u0131 \u015fart de\u011fildir, e\u011fer yoksulsa dindar biri de bu g\u00f6revi \u00fcstlenir ve yerine getirebilir. Oru\u00e7lar\u0131ndan birinde et ve hayvan \u00fcr\u00fcnleri yemezler; yaln\u0131zca (ot ve baklagil vb.) yerler.<\/p>\n
Arami dillerden biri olan Mendayi dili 24 harften olu\u015fur. Alfabeleri, “elif” ile ba\u015flar ve bu harf halka \u015feklindedir. Ayn\u0131 harf ve \u015fekil ayn\u0131 zamanda alfabelerinin son harfidir. Bu da her \u015feyin oldu\u011fu gibi ba\u015flang\u0131ca d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade eder. Yani her sonun asl\u0131nda ba\u015flang\u0131c\u0131na d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcne inan\u0131rlar.<\/p>\n
Sabiey inanc\u0131ndan olanlar\u0131n\u00a0 ba\u015fkanlar\u0131 ve sorumlular\u0131 d\u00fcnyada ve Irak’ta \u015fimdi \u015eeyh Star Cebar’d\u0131r. \u015eeyh Star’\u0131n bas\u0131na yapt\u0131\u011f\u0131 bir konu\u015fmas\u0131na g\u00f6re, Sebaieyler i\u00e7in; “Kutsal Kitap olan Kenza Rebba b\u00fcy\u00fck bir hacme sahiptir. Kab\u0131 beyazd\u0131r. \u00d6n y\u00fcz\u00fcnde Sabiey sembol\u00fc vard\u0131r, bu sembol ha\u00e7 \u00fczerinde 7 zeytin dal\u0131 \u015feklindedir. Tanr\u0131’n\u0131n 7 g\u00fcnde d\u00fcnyay\u0131 yaratmas\u0131n\u0131 ifade eder. Haca benzeyen art\u0131 \u015fekli de d\u00fcnyan\u0131n kuzey, g\u00fcney, do\u011fu, bat\u0131 y\u00f6nlerini ifade eder. Sabieyler buna ‘defre\u015f’ derler. Bayrak anlam\u0131na gelen Fars\u00e7a bir kelimedir. Bu bayrak ipekten yap\u0131lan bir bezle \u00f6rt\u00fcl\u00fcr. \u0130pek, temizli\u011fi ifade eder. Cebrail mele\u011fi taraf\u0131ndan g\u00f6nderilen ‘defre\u015f’ F\u0131rat nehrinde dikilir ve bu da Adem ile Havva’n\u0131n temizlenmesi i\u00e7indir.” der. \u015eeyh Star devam\u0131nda; “Kutsal kitab\u0131m\u0131z Adem hikayeleri ile ba\u015flar. Bunun i\u00e7in de Kutsal Kitab\u0131m\u0131za Adem’in kitab\u0131 da denilebilir. Bu kitap Adem \u00e7a\u011f\u0131nda ba\u015flar. Adem’in o\u011flu \u015eit’e kadar s\u00fcr\u00fcyor, ayn\u0131 zamanda Hz. Dananuxt di\u011fer ismiyle \u015eit’in o\u011flu \u0130dris”, Nuh’un o\u011flu Sam ve Zekeriya o\u011flu Yahya’ya kadar da s\u00fcrer. Yani bu kitap yaln\u0131zca bir peygambere inmemi\u015ftir, \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00fct\u00fcn bu peygamberlerin d\u00f6neminde vard\u0131r. Zekeriya o\u011flu Yahya, Mamedanl\u0131 Yahya olarak da tan\u0131n\u0131r.\u00a0 Hz. \u0130sa d\u00f6nemlerine yak\u0131n y\u0131llarda ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Yahya’n\u0131n Mesih’in day\u0131s\u0131n\u0131n o\u011flu oldu\u011fu s\u00f6ylenir ve Mesih?e de inan\u0131r. Yer, g\u00f6k, insan, evren yarad\u0131l\u0131\u015f\u0131nda \u0130slamiyet’le hemfikirler. Yaln\u0131zca gaipler d\u00fcnyas\u0131(cin, ruh vb.) inan\u0131\u015f\u0131 \u0130slamiyet’ten farkl\u0131d\u0131r. Onlara g\u00f6re gaipler; ayd\u0131nl\u0131k d\u00fcnyas\u0131, yani nurlar \u00e2lemidir.” diye belirtir. \u015eeyh Star kad\u0131n, evlilik ve ortak ya\u015fam i\u00e7in; “\u00d6zel bir kitap yaln\u0131zca kad\u0131n, evlilik ve ortak ya\u015fam \u00fczerinedir. Bu da kutsal kitap Kenza Rebba’n\u0131n \u00e7er\u00e7evesindedir. Kitapta, evlilik i\u00e7in g\u00f6n\u00fcll\u00fc birbirini se\u00e7me, y\u00fcrekten sevme ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sayg\u0131 \u00f6m\u00fcr boyu esas al\u0131nmas\u0131 yaz\u0131l\u0131r. Kad\u0131n ve erkek e\u015fitlik d\u00fczeyinde ana ve kad\u0131n e\u015fit g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc biz ‘ana’ ismiyle \u00e7a\u011fr\u0131l\u0131r ve tan\u0131n\u0131r\u0131z.” der.<\/p>\n
Sabieyler’in hi\u00e7bir zaman hi\u00e7 kimseyle sorunlar\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nan\u00e7 ve ibadetlerini o kadar sakl\u0131 ya\u015farlar ki, onlar\u0131n Sabiey oldu\u011fu zor anla\u015f\u0131l\u0131r. Bask\u0131c\u0131 S\u00fcnni-\u0130slamc\u0131lar ve \u015fovenist Arap BAAS’\u00e7\u0131lar ile DA\u0130\u015e taraf\u0131ndan kimlikleri kabul edilmezdi. Bundan dolay\u0131 BAAS d\u00f6neminde Arap olarak adland\u0131r\u0131l\u0131rlar. G\u00fcney K\u00fcrdistan’\u0131n Kerk\u00fck \u015fehrinde Sabieyler vard\u0131r. Uzun bir s\u00fcredir Kerk\u00fck toplumuyla birlikte bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l ya\u015farlar. Fakat ya\u015famlar\u0131, inan\u00e7 ve davran\u0131\u015flar\u0131 hakk\u0131nda \u00e7ok az bilgi elde edilir. Ku\u015fkusuz say\u0131lar\u0131 az oldu\u011fu i\u00e7in dilleri asimile olmu\u015ftur ve \u00e7o\u011funlukla Arap\u00e7a konu\u015furlar. Kerk\u00fck’te onlar\u0131n bir arada oldu\u011fu bir k\u00f6y veya mahalle yoktur. \u00d6te yandan 2003 y\u0131l\u0131nda BAAS rejiminin y\u0131k\u0131m\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Sabieyler’in ya\u015fam ve y\u00f6netimlerinde hi\u00e7bir de\u011fi\u015fiklik olmam\u0131\u015ft\u0131r. Onlar i\u00e7in ne vali meclisi, ne de Irak parlamentosu i\u00e7inde hi\u00e7bir kota tan\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu sebeple yok olma, bitme tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. Ayr\u0131ca DA\u0130\u015e \u00e7etelerinin Kerk\u00fck \u00e7evresine girmesi, ard\u0131ndan KDP-YNK y\u00f6netiminin ka\u00e7\u0131p, \u015fehri 16 Ekim 2017’de Ha\u015fd-i \u015eabi’ye teslim etmesi etnik gruplar \u00fczerindeki tehlikeyi daha da artt\u0131rd\u0131.\u00a0 \u00d6tekile\u015ftirilmi\u015f etnik gruplar, ancak Demokratik Ulus projesinde kendilerini ifade edebilir, kimliklerini-varl\u0131klar\u0131n\u0131 koruyabilir ve geli\u015ftirebilirler. Farkl\u0131 ulus ve inan\u00e7lar i\u00e7indeki etnik gruplar\u0131n farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131, renklili\u011fi demokrasi zenginli\u011fidir. B\u00fct\u00fcn bu farkl\u0131 renklerin bir arad\u0131l\u0131\u011f\u0131 demokratik bir ya\u015fam\u0131 ifade eder, bu sistem Kerk\u00fck’\u00fc bir arada ve demokratik olarak ya\u015fanan bir \u015fehir olarak tan\u0131mlar.<\/p>\n
<\/p>\n
2-\u015eebekler :<\/p>\n
K\u00fcrt toplulu\u011fundan olan \u015eebekler, K\u00fcrdistan’da ya\u015fayan olu\u015fumlardan birisidir. Musul valilik s\u0131n\u0131rlar\u0131 ile Musul’un bereketli ovalar\u0131 aras\u0131nda ya\u015farlar. Bir k\u0131sm\u0131 Hewl\u00ear ile Musul aras\u0131nda, bir k\u0131sm\u0131 da Musul-Kerk\u00fck aras\u0131ndaki Hamdaniye kasabas\u0131nda ya\u015farlar. Musul i\u00e7inde olanlar da, \u015fehrin \u00f6tekile\u015ftirilen ve yoksulla\u015ft\u0131r\u0131lan kenar mahallelerinde ya\u015farlar. N\u00fcfuslar\u0131 ancak yar\u0131m milyon kadar oldu\u011fu tahmin ediliyor. Dini y\u00f6nden M\u00fcsl\u00fcmand\u0131rlar; %70 Caferi-\u015eii, %30 da \u015eafi-S\u00fcnni’dir. \u015eebekler’in inan\u00e7lar\u0131n\u0131n Alevi, Bekta\u015fi, K\u0131z\u0131lba\u015f ve Yarsanlar’a yak\u0131n oldu\u011fu s\u00f6ylenir. \u00c7\u00fcnk\u00fc dini t\u00f6renleri kendilerine hast\u0131r. K\u00fcrt\u00e7e’de konu\u015ftuklar\u0131 leh\u00e7e kendilerine ait ve farkl\u0131d\u0131r. Bu leh\u00e7eye Me\u00e7oyi Goran denilir. Kakayiler’in konu\u015fma tarz\u0131na ve Hewrami leh\u00e7esine yak\u0131nd\u0131r. Ayn\u0131 zamanda giyim-ku\u015famlar\u0131 kendilerine \u00f6zg\u00fcd\u00fcr, Kurdi-Arabi i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f giyim tarz\u0131d\u0131r. Ku\u015fkusuz k\u00f6yde ya\u015fayanlar ve \u00f6zellikle kad\u0131nlar\u0131 kendi k\u00fclt\u00fcrlerine daha ba\u011fl\u0131d\u0131rlar. \u015eebekler, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131ld\u0131rlar; karga\u015fa, kriz ve sava\u015f \u00e7\u0131kartmaktan uzak dururlar. Bundan dolay\u0131 farkl\u0131 din ve halklarla ili\u015fkileri karde\u015flik esaslar\u0131 \u00fczerinden normal ve iyi olsun isterler. Yani sorun ve karga\u015fadan uzak durmay\u0131 esas al\u0131rlar, bundan dolay\u0131 \u00e7evrelerinde d\u00fcr\u00fcst, temiz, ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc ve sayg\u0131l\u0131 olarak tan\u0131n\u0131rlar.<\/p>\n
Bulunduklar\u0131 b\u00f6lgelerden biri Zap, Xaz\u0131r, Dicle nehir k\u0131y\u0131lar\u0131d\u0131r. Bu b\u00f6lgeler iki bahar\u0131n anas\u0131 diye tan\u0131n\u0131r. Bundan dolay\u0131 da hayvanc\u0131l\u0131k ve tar\u0131m y\u00f6n\u00fcnden en bereketli yerlerden biri say\u0131l\u0131r. Ayn\u0131 zamanda Musul yak\u0131nlar\u0131nda oturduklar\u0131 ve Musul da \u00f6nemli bir ticaret merkez oldu\u011fundan, orada ya\u015fayan \u015eebekler i\u00e7in ticaret \u00f6nemli bir ge\u00e7im kayna\u011f\u0131d\u0131r. \u015eebekler k\u00fclt\u00fcrlerini, geleneklerini ve dillerini korumu\u015flard\u0131r. Dini ibadetleri kendi leh\u00e7eleriyle ya\u015farlar. Kendi leh\u00e7elerinde \u015fark\u0131 s\u00f6ylerler. Kendi leh\u00e7esinde \u015fark\u0131 s\u00f6yleyen Sal\u0131m \u015eebek buna \u00f6rnektir. Ayr\u0131ca semalar\u0131 ve halaylar\u0131 kendilerine \u00f6zg\u00fcd\u00fcr. Bundan dolay\u0131 orijinalliklerini yitirmemi\u015fler ve genel kabul edilen mezheplere benzemeleri onlar\u0131 Arapla\u015ft\u0131rmam\u0131\u015ft\u0131r. \u015eebekler, Sasaniler d\u00f6neminde Do\u011fu K\u00fcrdistan’dan G\u00fcney K\u00fcrdistan’a gelmi\u015flerdir, a\u015firetleri Bacelan’d\u0131r. Ancak Musul ovalar\u0131na gelme ve yerle\u015fme sebeplerine dair bir bilgiye ula\u015f\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6nemli olan \u015eebekler kendilerini ulus olarak K\u00fcrt sayarlar ve K\u00fcrt\u00e7elerini iyi korumu\u015flard\u0131r. Okuma-yazma y\u00f6n\u00fcnden ilerletilmedikleri i\u00e7in b\u00fct\u00fcn dini ve toplumsal belgeleri s\u00f6zl\u00fcd\u00fcr ve bu s\u00f6zl\u00fc belgelerini \u00e7o\u011funlukla gizleyip, sak\u0131nm\u0131\u015flard\u0131r. Esasen \u00f6rf ve adetlerine ba\u011fl\u0131d\u0131rlar. Uzun zamand\u0131r bu \u00f6nemli olu\u015fum \u00f6tekile\u015ftirilmi\u015f ve g\u00f6\u00e7 ettirilmi\u015ftir. Y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f BAAS rejimi, 1975-1989 y\u0131llar\u0131nda \u015eebekler’i su ve topraklar\u0131ndan atm\u0131\u015f; mal ve m\u00fclklerini gasp etmi\u015flerdir. Rejim, onlar\u0131n K\u00fcrt kimliklerinden vazge\u00e7melerini istedikleri i\u00e7in 1977 n\u00fcfus say\u0131m\u0131ndan onlar\u0131 Arap olarak kayda ge\u00e7irmi\u015ftir. Arapla\u015fmay\u0131 kabul etmeyenleri yerlerinden etmi\u015f ve G\u00fcney K\u00fcrdistan \u015fehirlerine g\u00f6\u00e7ertmi\u015fleridir.<\/p>\n
2003 y\u0131l\u0131nda BAAS rejiminin y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra \u015eebek halk\u0131 sular\u0131na ve topraklar\u0131na geri d\u00f6nm\u00fc\u015flerdir. Ayn\u0131 zamanda Musul valili\u011fi meclisinde ve Ba\u011fdat parlamentosunda onlara bir k\u00fcrs\u00fcl\u00fck kota verilmi\u015ftir. Ancak 2003’\u00fcn ard\u0131ndan etnik ve mezhebi Arap milliyet\u00e7ili\u011fi \u015fovenizminin bask\u0131 ve zul\u00fcm dalgas\u0131 El- Kaide, Nusra, BAAS ve DA\u0130\u015e taraf\u0131ndan geli\u015fti. \u015eebek K\u00fcrt toplulu\u011fu bu \u00f6rg\u00fctlerin intihar bombas\u0131 ve patlamalar\u0131yla yapt\u0131klar\u0131 vah\u015fi sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131n hedefi oldular. Y\u00fczlerce masum insan\u0131 katlettip, kutsal dini-ibadet yerlerini y\u0131kt\u0131lar. Bu da \u015eebeklerin Musul’un pek \u00e7ok \u015fehrinden \u00e7\u0131k\u0131p k\u00f6ylerine geri d\u00f6nmelerine sebep oldu. 10 A\u011fustos 2009’un \u015eebekler i\u00e7in en kanl\u0131 y\u0131l oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Vah\u015fette s\u0131n\u0131r tan\u0131mayan El-Kaide \u00f6rg\u00fct\u00fc, sabah ezan\u0131 okunurken bomba y\u00fckl\u00fc iki arabayla \u015eebekler’in ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 k\u00f6y olan Xezne’ye sald\u0131rm\u0131\u015flar. Halk iki b\u00fcy\u00fck patlama sesiyle uyan\u0131r ve onlarcas\u0131 yaralanm\u0131\u015f ve \u015fehit olmu\u015flard\u0131r. El-Kaide bununla da yetinmeyip \u015eebekler’in ibadetlerini yerine getirdikleri yerde bir kez daha namert\u00e7e sald\u0131rm\u0131\u015f ve bir kez daha onlarca yaral\u0131 ve \u015fehidin olmas\u0131na sebebiyet vermi\u015ftir. 2003’ten bug\u00fcne kadar \u015eebekler’in \u015fehit say\u0131lar\u0131 \u0130slami \u00e7ete gruplar\u0131 ve bask\u0131c\u0131 \u00f6rg\u00fctlerin eliyle 2 binden fazla olmu\u015ftur. \u0130nsan Haklar\u0131 \u00d6rg\u00fctlerinin ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctlerinin eliyle zarar g\u00f6ren Irak halklar\u0131 raporunda en fazla k\u0131y\u0131ma u\u011frayan halklardan birisi \u015eebekler olarak ge\u00e7er.<\/p>\n
Irak anayasas\u0131nda \u015eebekler \u00f6tekile\u015ftirilmi\u015flerdir ve ayn\u0131 zamanda K\u00fcrdistan b\u00f6lgesel parlamentosunda onlar\u0131 hesaba katmam\u0131\u015flard\u0131r; bu anlamda Irak y\u00f6netimi ve K\u00fcrdistan b\u00f6lgesinde hi\u00e7bir yetki ve y\u00f6netim erkleri yoktur. Musul ve Ba\u011fdat meclislerinde taraf\u0131ndan onlara tan\u0131nan k\u00fcrs\u00fc kotas\u0131 da onlar\u0131n ya\u015fam\u0131nda hi\u00e7bir \u015feyi de\u011fi\u015ftirmemi\u015ftir. Daha \u00e7ok par\u00e7alanmalar\u0131na ve yaln\u0131z kalmalar\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Hatta y\u00f6netimde k\u00fc\u00e7\u00fck bir iktidar hakk\u0131n\u0131 almalar\u0131 onlar\u0131n kendilerine kar\u015f\u0131 gelecek tehlikeyi g\u00f6rmemelerine sebep olmu\u015ftur. \u00d6te yandan kendi kendilerini y\u00f6netme ve toplumsal-siyasi \u00f6rg\u00fctlenmede zay\u0131f kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle ulusal ve b\u00f6lgesel ortamlarda siyasi bir K\u00fcrt olu\u015fumu olarak g\u00f6r\u00fclmezler. Bu da pasif kalmalar\u0131na ve iktidar\u0131n onlar\u0131 kendi keyfi ve siyasi hizmetleri i\u00e7in kullanmalar\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Az bir say\u0131da olsa da \u015eebekler G\u00fcney K\u00fcrdistan silahl\u0131 ve siyasi hareketlerine kat\u0131lm\u0131\u015f ve bedel vermi\u015flerdir. Zay\u0131f kald\u0131klar\u0131 y\u00f6n; \u015eebek olu\u015fumu olarak toplumunu savunmakt\u0131r, silahl\u0131 olarak kendilerini savunmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmemi\u015flerdir. Bundan dolay\u0131 ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctleri ve bask\u0131c\u0131 gruplar i\u00e7in kolay lokma olmu\u015flard\u0131r. Ayn\u0131 zamanda Irak merkezi devleti \u00e7\u0131kar\u0131na g\u00f6re onlar \u00fczerinden tasarruf sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. \u0130\u015fine geldi\u011fi gibi \u015eebekleri bazen Arap, bazen ba\u011f\u0131ms\u0131z etnik grup, bazen de K\u00fcrt olarak var saym\u0131\u015ft\u0131r. Bu da 7 Haziran 2014 y\u0131l\u0131ndan sonra DA\u0130\u015e’in Musul’u i\u015fgal etmesi sebebiyle \u015eebeklerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgeleri kontrol alt\u0131na almas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle \u015eebekler bir kez daha sular\u0131 ve topraklar\u0131 \u00fczerinde katliam ve g\u00f6\u00e7ertilmeye u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. 2017 yaz\u0131nda, Musul’un DA\u0130\u015e’in elinden al\u0131nmas\u0131yla \u015eebekler de kendi yerlerine d\u00f6nmeyi istiyorlar, ancak k\u00f6ylerinin y\u0131k\u0131lmas\u0131, viran edilmesi ve t\u00fcm \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n talan edilmesiyle ya\u015fam yerleri enkaza d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu nedenle bir \u00e7o\u011fu, hala m\u00fclteci kamplar\u0131nda zor ve zahmetli ko\u015fullarda ya\u015famaktad\u0131rlar. Irak h\u00fck\u00fcmetinin ve Musul y\u00f6netiminin, onlar\u0131n yerle\u015fim yerlerini yeniden in\u015fa etmelerinin umuduyla su ve topraklar\u0131na d\u00f6nmeyi ve m\u00fcltecilikten kurtulmay\u0131 beklemektirler.<\/p>\n
Ku\u015fkusuz K\u00fcrdistan’\u0131n \u00fclke zenginli\u011finden bir rengin daha kararmamas\u0131, dini-milliyet\u00e7i \u015fovenizmin yemi olmamas\u0131 ve iktidarc\u0131lar\u0131n onlar\u0131n s\u0131rt\u0131ndan ge\u00e7inmelerine izin verilmemelidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu renkler toplumu canl\u0131 k\u0131lar. Bunun i\u00e7in Demokratik Ulus Projesi K\u00fcrdistan \u015eebeki olu\u015fumlar\u0131n\u0131 sahiplenmeden ger\u00e7ekle\u015ftirilemez. Hatta kendi rengiyle var olmalar\u0131 ve kat\u0131lmalar\u0131 Demokratik Ulus Projesini ve Ulusal Birli\u011fi daha da renklendirir. Hatta bir d\u00fczeyde \u00cazidiler’in siyasi ve \u00f6rg\u00fctsel irade kazanmalar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fc nas\u0131l a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fsa, \u015eebekler i\u00e7in de ayn\u0131 \u00e7aba ve sahiplenme g\u00f6stermek \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Musul ve \u00e7evrelerine olabilecek her bir sald\u0131r\u0131, \u015eebekler’in yeniden bu sald\u0131r\u0131lar\u0131n kurbanlar\u0131ndan biri olmas\u0131 demektir.<\/p>\n
<\/p>\n
1-Sabiey Mendayi: K\u00fcrdistan’da y\u00fczy\u0131llarca y\u0131l varolan bu etnik gruplar ve inan\u00e7lar b\u00fct\u00fcn bask\u0131 ve zul\u00fcmlerden uzak K\u00fcrt halk\u0131yla beraber ya\u015f\u0131yorlar. \u00d6zellikle \u00e7ok renkli, \u00e7ok inan\u00e7l\u0131 ve \u00e7ok uluslu oldu\u011fundan dolay\u0131\u00a0 k\u00fc\u00e7\u00fck Ortado\u011fu gibi resmedilen Kerk\u00fck gibi bir \u015fehirde ya\u015farlar. K\u00fcrdistan’da \u00e7ok az bir kesimin Sabiyi Mendailer etnik grubunun \u00f6zellikle din- gelenek ve ibadet bi\u00e7imleri hakk\u0131nda […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":765,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[],"class_list":["post-764","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarihsel-toplum"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/764","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=764"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/764\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":766,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/764\/revisions\/766"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/765"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=764"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=764"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=764"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}