<\/p>\n
<\/p>\n
Konumuza giri\u015f ama\u00e7l\u0131 K\u00fcrt Halk \u00d6nderli\u011fi’nden bir al\u0131nt\u0131 yaparak ba\u015flamak istiyoruz. K\u00fcrt Halk \u00d6nderli\u011fi, K\u00fcrtlerle Ermeniler, K\u00fcrtlerle S\u00fcryaniler, K\u00fcrtlerle Yahudilerin ili\u015fkilerine d\u00f6n\u00fck:<\/p>\n
“K\u00fcrdistan daha \u00fcstte Bizans ve \u0130slam \u0130mparatorlu\u011fu’nun (daha \u00f6ncesi Sasanilerin) temel \u00e7arp\u0131\u015fma alan\u0131 konumundad\u0131r. K\u00fcrtler; kuzeylerinde daha \u00e7ok Ermeniler, g\u00fcneyde S\u00fcryaniler, bat\u0131da Rumlar ve do\u011fuda ise Farisilerle i\u00e7 i\u00e7eydiler. \u00c7o\u011funluk halk\u0131 olu\u015fturmalar\u0131na ra\u011fmen, bu kom\u015fu halklar\u0131n \u00f6zellikle kentlerdeki g\u00fcc\u00fcyle daimi temas halindeydiler. Kendileri \u00e7oban ve ziraat\u00e7\u0131 halk olarak varl\u0131k kazan\u0131rken, Ermeniler ve S\u00fcryaniler kentli-zanaatk\u00e2r halk olarak varolu\u015f halindeydiler. B\u00f6ylece aralar\u0131nda tarihsel bir i\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fc de ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f oluyordu. \u0130li\u015fkiler \u00e7eli\u015fkili olmaktan \u00e7ok simbiyotik (kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 birbirini besleme ili\u015fkisi) ili\u015fki niteli\u011findeydi. Bu ili\u015fkilere Yahudileri de dahil etmek gerekir. Yahudilik daha do\u011fu\u015funda K\u00fcrt Co\u011frafyas\u0131’yla yak\u0131n ba\u011f i\u00e7inde olmu\u015ftur.\u00a0 K\u00fcrtler, Ermeni ve Asur\u00ee kavimleriyle i\u00e7 i\u00e7e ya\u015fam\u0131\u015flar ve ortakla\u015fa bir\u00e7ok uygarl\u0131k ve k\u00fclt\u00fcrel giri\u015fimlerde bulunmu\u015flard\u0131r. M.\u00d6. 2.000’lere kadar uzanan bu y\u00f6nl\u00fc ili\u015fkilerin varl\u0131\u011f\u0131 tarihte de tespit edilebilmektedir. Kavim beylikleri aras\u0131ndaki t\u00fcm iktidar \u00e7eki\u015fmeleri ve m\u00fclk kavgalar\u0131na ra\u011fmen, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131na kadar Ermeni, K\u00fcrt, T\u00fcrkmen ve S\u00fcryani Halklar\u0131 aras\u0131nda yo\u011fun k\u00fclt\u00fcrel ili\u015fkiler ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ili\u015fkiler a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak simbiyotik olup, hem maddi hem de manevi-k\u00fclt\u00fcrel alanlarda geli\u015fmi\u015ftir. Bu halklar\u0131n kaderlerini k\u00f6kl\u00fc olarak de\u011fi\u015ftirecek olumsuzluklar ya\u015fanmam\u0131\u015ft\u0131r. Var olan \u00e7eli\u015fkiler daha \u00e7ok kavim \u00fcst tabakalar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131 temelinde k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131l\u0131p \u00e7at\u0131\u015fmalara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Alt tabakalar\u0131n dinsel ve mezhepsel farkl\u0131l\u0131klar\u0131 sayg\u0131yla kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015f, dostlu\u011fun ve karde\u015f\u00e7e ili\u015fkilerin \u00f6n\u00fcnde engel olarak g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. Tarihin hegemonik g\u00fc\u00e7 ve ideolojiler temelinde yaz\u0131l\u0131p propaganda edilmesi bu ger\u00e7ekli\u011fin \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rtemez, ortadan kald\u0131rmaya yetmez” demektedir.<\/p>\n
K\u00fcrt Halk \u00d6nderli\u011fi’nin dile getirdiklerinden yola \u00e7\u0131karak tarihsel olarak K\u00fcrdistan co\u011frafyas\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f olan Hristiyan ve Yahudi inan\u00e7lar\u0131 ile k\u0131smen de olsa bu inan\u00e7lar\u0131 kabul etmi\u015f halklara tarih i\u00e7erisinde k\u0131sa da olsa bakaca\u011f\u0131z. Yahudili\u011fin bu co\u011frafyada daha eski bir inan\u00e7 ve halkla\u015fma ger\u00e7ekli\u011fi bulundu\u011fundan, \u00f6nce Yahudili\u011fi ele almak yerinde olacakt\u0131r.<\/p>\n
K\u00fcrdistan co\u011frafyas\u0131 Yahudilerinin tarihi ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131ndaki b\u00f6l\u00fcmde:<\/p>\n
“K\u00fcrt Yahudileri veya K\u00fcrdistan Yahudileri (Yehudot Kurdistan), (K\u00fcrt\u00e7e:Kurd\u00ean Cih\u00fb) eski \u00e7a\u011flardan beri \u0130ran’\u0131n bir k\u0131sm\u0131, Kuzey Irak, Ermenistan, Suriye ve\u00a0 K\u00fcrdistan co\u011frafyas\u0131nda ya\u015fayan Yahudiler’e denir. K\u00fclt\u00fcrleri ve giyim tarzlar\u0131 M\u00fcsl\u00fcman K\u00fcrtlere benzer. 1940 ve 1950’lerde \u0130srail’e yap\u0131lan g\u00f6\u00e7lere kadar kapal\u0131 bir toplum olarak ya\u015fad\u0131lar” diye ifade edilmektedir.<\/p>\n
“Asurlular, aslen Kuzey Irak’ta, Dicle k\u0131y\u0131s\u0131nda bulunan Asur \u015earkat Kalesi kenti ve \u00e7evresinde ya\u015fayan bir Sami toplulukken, \u00f6zellikle M.\u00d6. 2000 sonras\u0131 Do\u011fu-Bat\u0131 aras\u0131 k\u00fcresel ticaretten faydalanarak geli\u015fmi\u015f ve topraklar\u0131n\u0131 geni\u015fleterek imparatorlu\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bir halkt\u0131r.” (Ko\u00e7o, Nasturilerin tarihi)<\/p>\n
Bu Asurlular, Ortado\u011fu tarihine b\u00fcy\u00fck bir i\u015fgal g\u00fcc\u00fc olmakla birlikte, demografyayla ilk kez bu d\u00fczeyde oynamakla da me\u015fhur olmu\u015flard\u0131r. S\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirmek istedikleri halklar\u0131 sadece s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirmekle yetinmemi\u015f, ayn\u0131 zamanda bir strateji olarak halklar\u0131 yerinden s\u00f6k\u00fcp atma politikalar\u0131na s\u0131kl\u0131kla ba\u015fvurarak, hem bu insanlar\u0131 k\u00f6le olarak kullanm\u0131\u015f, hem de i\u015fgal alt\u0131na ald\u0131klar\u0131 topraklarda direni\u015f g\u00fcc\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015fmemeleri i\u00e7in yerlerinden ve yurtlar\u0131ndan s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Asur \u0130mparatorlar\u0131n\u0131n bu yerinden s\u00f6k\u00fcp atma y\u00f6ntemini en \u00e7ok K\u00fcrtlere kar\u015f\u0131 uygulad\u0131klar\u0131n\u0131, bizatihi arkalar\u0131nda b\u0131rakt\u0131klar\u0131 yaz\u0131tlar\u0131ndan biliyoruz.<\/p>\n
Asurlar’\u0131n benzer bir y\u00f6ntemi Kud\u00fcs’te ya\u015fayan Yahudi halk\u0131na kar\u015f\u0131 da s\u0131kl\u0131kla uygulad\u0131klar\u0131 tarihi belgeleriyle sabittir. Asurlular M\u00d6 takriben 800 y\u0131llar\u0131nda\u00a0 \u0130srail Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131 fethettikten sonra, bu krall\u0131kta ya\u015fayan Yahudileri hem K\u00fcrdistan’a hem de Babil’e s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Bunlar\u0131 Asur kral\u0131 III. Salmanasar ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. K\u00fcrdistan’a yerle\u015ftirilen Yahudilerin \u0130srail’in On Kay\u0131p Kabilesi’nden ikisi olan Dan ve Naphatili’leri temsil etti\u011fi inanc\u0131 bilinmektedir. Yahudilerin kutsal kitab\u0131 Talmud’da:<\/p>\n
“Hoshea’n\u0131n dokuzuncu h\u00fck\u00fcmdarl\u0131k y\u0131l\u0131nda Asur Kral\u0131 Samara’y\u0131 ald\u0131. \u0130srail kavmini Asur i\u00e7lerine ta\u015f\u0131d\u0131 ve onlar\u0131, Hanah, Habor (Habur), Gozan nehri yak\u0131nlar\u0131 ve Medlerin \u015fehirlerine yerle\u015ftirdi” denilmektedir.<\/p>\n
Ki\u015finin e\u011fer Yahudi do\u011fmam\u0131\u015f ise Yahudi olamad\u0131\u011f\u0131 biliniyor. Yani sonradan Yahudi dini benimsenmi\u015f olunsa da, Yahudi olunam\u0131yor. Ancak ilgin\u00e7tir ki, milliyet\u00e7i Yahudiler K\u00fcrdistan’da Yahudi dinine ge\u00e7mek isteyenlerin Talmud kutsal kitab\u0131na g\u00f6re, Yahudi olabileceklerini ifade etmektedir. Bunun i\u00e7in hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz \u00e7ok uzun bir s\u00fcre birbiriyle ili\u015fki i\u00e7erisinde olman\u0131n etkileri oldu\u011fu gibi, Hz. \u0130brahim’in Urfa’dan Nemrut taraf\u0131ndan ate\u015fe at\u0131lmas\u0131 olay\u0131 ile \u0130brahim’in karde\u015flerinden Suru\u00e7 ve Haran’\u0131n buralarda ya\u015famalar\u0131 da etkilemi\u015f olabilir. Yine Hz. \u0130brahim’in daha do\u011frusu ailesinin Irak’\u0131n g\u00fcneyinden Urfa’ya geldi\u011fi s\u00f6yleminin yan\u0131nda, Urfal\u0131 oldu\u011fu da rivayetlendirilmektedir. T\u00fcm bunlar dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda K\u00fcrtlerle Yahudilerin yak\u0131n ili\u015fki i\u00e7erisinde olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek \u00e7ok da yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r.<\/p>\n
Daha sonralar\u0131 benzer bir uygulama Babil Kral\u0131 Nabokadnazar taraf\u0131ndan (M\u00d6 598-7 ve M\u00d6 587-6 y\u0131llar\u0131nda) ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Hem de bu kez Kud\u00fcs’te ya\u015fayan t\u00fcm Yahudileri, bir daha d\u00f6nmemelerini karar alt\u0131na alarak \u00fclkelerinden kopart\u0131r. Bundand\u0131r ki Yahudiler bu y\u0131llar\u0131 S\u00fcrg\u00fcn Y\u0131llar\u0131 olarak adland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Yahudiler ve Yahudilik ile K\u00fcrdistan ve K\u00fcrtlerin tan\u0131\u015fmas\u0131 bu y\u0131llarda daha k\u00f6kl\u00fc olmu\u015ftur. \u00d6zelde de Farsl\u0131 B\u00fcy\u00fck Kiros’un Babil’i M\u00d6 538 ele ge\u00e7irdikten sonra Yahudileri kendi kararlar\u0131nda serbest b\u0131rakmas\u0131ndan sonra yeniden d\u00f6nenler olmakla birlikte, K\u00fcrdistan’da ve \u0130ran’da kalanlar da olmu\u015ftur. Tarih\u00e7iler bu kal\u0131\u015f\u0131 \u0130lk Yahudi Diaspora’s\u0131 olarak adland\u0131rmaktad\u0131r.\u00a0 Kud\u00fcs’e geri d\u00f6nenler\u00a0 516 y\u0131l\u0131nda Kud\u00fcs Tap\u0131na\u011f\u0131’n\u0131 yeniden in\u015fa eder.<\/p>\n
Yahudilerin Babil ile birlikte \u0130ran ve K\u00fcrdistan’da etkili olmaya ba\u015flad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek\u00a0 yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. Bu y\u0131llardan sonra K\u00fcrtler i\u00e7erisinde Yahudilik dininin benimsendi\u011fi gibi, Yahudiler i\u00e7erisinde de K\u00fcrtlerin dini olan Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fc kabul etmeler de ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra K\u00fcrt Yahudileri olarak geli\u015ftirilecek olan kavram\u0131n k\u00f6keninin bu y\u0131llara kadar uzand\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. Bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fimde Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn Yahudili\u011fi etkiledi\u011fi kadar Yahudilikte Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fc etkilemi\u015ftir.<\/p>\n
Tevrat’\u0131n yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131n da o y\u0131llara denk geldi\u011fi biliniyor. Muazzez \u0130lmiye \u00c7\u0131\u011f: “\u0130srail bilginleri Babil kitapl\u0131klar\u0131ndan aktarm\u0131\u015f. M\u00d6 5. y\u00fczy\u0131lda da Babil kral\u0131 Nabokadnazar Filistin’i al\u0131nca oradaki Yahudilerin en bilginlerini al\u0131p Babil’e g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor. Onlar orada bo\u015f durmuyor, S\u00fcmer bilginlerinin aktard\u0131klar\u0131 bilgilerden yararlan\u0131yor. Bilginler Babil’den d\u00f6nd\u00fckten sonra Tevrat yaz\u0131lmaya ba\u015flan\u0131yor” diye yazmaktad\u0131r.<\/p>\n
Dikkat edilirse, Tevrat esasta Babil S\u00fcrg\u00fcn\u00fc sonras\u0131 kaleme al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Tevrat’ta dile gelen cehennem, cennet, s\u0131rat k\u00f6pr\u00fcs\u00fc, melekler ve benzeri bir \u00e7ok kavram\u0131n Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn kutsal kitab\u0131 Avesta’dan al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ise bug\u00fcn bilim insanlar\u0131 ifade etmektedir. Buna kar\u015f\u0131n Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn de do\u011fas\u0131 gere\u011fi Yahudilikten etkilendi\u011fini s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. \u00d6zelde tek tanr\u0131c\u0131l\u0131k kavram\u0131ndan etkilendikleri a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n
\u00d6zcesi, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fim i\u00e7erisinde bir geli\u015fim seyri ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Babil’de kalan ve daha sonralar\u0131 B\u00fcy\u00fck Kiros’la birlikte \u0130ran’a ge\u00e7en Yahudilerin etki d\u00fczeylerinin geli\u015fti\u011fini en \u00e7ok B\u00fcy\u00fck Darius zaman\u0131nda g\u00f6rmekteyiz. Darius’un Ester ismindeki e\u015finin Yahudi olmas\u0131n\u0131n ve yine Ester’in amcas\u0131 olan Mardoxay’\u0131n ise Vezir d\u00fczeyinde Darius’la birlikte \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n, Yahudili\u011fin bu co\u011frafyadaki geli\u015fmesinde \u00f6nemli bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek\u00a0 yerinde olacakt\u0131r. \u00d6yle ki, aradan y\u0131llar ge\u00e7tikten sonra bile K\u00fcrdistan’da krall\u0131klar kuracak kadar etki ve n\u00fcfuz d\u00fczeyleri geli\u015fecektir.<\/p>\n
\u00d6rne\u011fin; M.\u00d6. 1.yy’da\u00a0 K\u00fcrt a\u015fireti olan Hadhabani’nin tarihteki ilk Yahudi devleti olmu\u015ftur. Adiabene hanedanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015fkenti Erbil ya da Arbela Yahudilerin eline ge\u00e7er. Yine 1100 y\u0131llar\u0131nda Erbil civar\u0131nda kimi verilere g\u00f6re 200 bine yak\u0131n Yahudi’nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ifade edilmektedir. Tudela’l\u0131 Benjamin ile Regensburglu Pethahiah isimli seyyahlar\u0131n o y\u0131llarda bu b\u00f6lgede 100’\u00fcn \u00fczerinde Yahudi yerle\u015fim yerinin bulundu\u011funu ifade etmeleri de bu ger\u00e7e\u011fi do\u011frulamaktad\u0131r. Erbil denildi\u011finde elbette sadece Erbil anla\u015f\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Kerk\u00fck kalesinde halen bug\u00fcn Yahudi inanc\u0131na ve halk\u0131na ait olan David’in mezar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131, s\u00f6ylenenlerin do\u011frulu\u011funa i\u015faret etti\u011fi gibi Musul merkez ve \u00e7evresinde de etkili Yahudi cemaatlerinden s\u00f6z edilmektedir. \u00d6yle ki, 12. Y\u00fcz y\u0131lda Musul’da \u00f6zerk Yahudi y\u00f6netimlerinin olu\u015fmas\u0131 kadar etkilidirler.<\/p>\n
Aliko\u015f vadisinde peygamber Nahum ve Nebi Yunis, Musul’da peygamber Yona ve Kerk\u00fck’te peygamber Danyel’in t\u00fcrbelerinin, K\u00fcrdistan’daki en \u00f6nemli Yahudi an\u0131tlar\u0131 oldu\u011funu da ifade edelim. Ayr\u0131ca peygamber \u0130lyas’\u0131n ziyaret etti\u011fine inan\u0131lan ma\u011faralar da (Amed’de), Yahudiler i\u00e7in \u00f6nemli bir mekan olmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u00d6zcesi, Yahudiler yakla\u015f\u0131k 2800-2900 y\u0131ld\u0131r \u015f\u00f6yle ya da b\u00f6yle K\u00fcrtlerle ili\u015fki i\u00e7erisinde olmu\u015f ve birlikte ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Bu ili\u015fkilenme bi\u00e7imi, \u00e7o\u011fu zaman K\u00fcrt Halk \u00d6nderli\u011fi’nin de belirtti\u011fi gibi simbiyotik (kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fim ya da beslenme) tarz\u0131nda bir ya\u015fam i\u00e7erisinde olmu\u015ftur. Yahudi K\u00fcrtler \u0130srail Devleti’nin 1948 y\u0131l\u0131nda kurulmas\u0131na kadar bu tarz bir ili\u015fkilenme esas\u0131yla ya\u015fam\u0131\u015f ve 1950 y\u0131llar\u0131ndan sonra ise b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fu K\u00fcrdistan’\u0131 terk ederek \u0130srail’e yerle\u015fmi\u015ftir. Bug\u00fcn \u0130srail’de 120 K\u00fcrt Yahudi’sinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve bu 120 K\u00fcrt Yahudi’si i\u00e7erisinde Yahudi K\u00fcrt\u00e7esi olarak bilinen K\u00fcrt\u00e7e’yi\u00a0 ya\u015flar\u0131 olduk\u00e7a ilerlemi\u015f bulunan sadece 20 ki\u015finin konu\u015ftu\u011fu ise yerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar sonucu a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
K\u00fcrdistan’da Yahudiler Amed’de de ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Ba\u015fvekalet Ar\u015fivi’nde mevcut olan on be\u015finci ve on alt\u0131nc\u0131 y\u00fczy\u0131la ait icmal ve mufassal kay\u0131tlar\u0131na g\u00f6re 1518-1519 y\u0131llar\u0131nda Yahudilere ait 28 hane ve 3 m\u00fccerred (bekar) kayd\u0131 g\u00f6z\u00fck\u00fcyordu.<\/p>\n
Yahudilerin Asur \u00fclkesinden s\u00fcrg\u00fcn edildikleri g\u00fcnden beri Diyarbak\u0131r’da K\u00fcrt Yahudileri gelene\u011fine g\u00f6re bir Yahudi cemaati mevcut oldu. Haham Yehuda Mizrahi’nin o\u011flu Al-Amadiyahl\u0131 Haham Yaakov’un Ninova’daki Yahudi cemaatine g\u00f6nderdi\u011fi mektuba g\u00f6re 17. Y\u00fczy\u0131ldan itibaren Diyarbak\u0131r’da Yahudi cemaati mevcuttu. 1834 y\u0131l\u0131nda \u015fehirde be\u015f bin ki\u015fi ya\u015famakta ve aralar\u0131nda “\u00e7ok az say\u0131da” Yahudi bulunmaktayd\u0131. 1835 y\u0131l\u0131nda Diyarbak\u0131r sekiz bin hanelik bir vilayet olup bu evlerin ellisi Yahudilere aittir. 1844 y\u0131l\u0131nda Diyarbak\u0131r’a gelen Yahudi seyyah Efraim Neumark g\u00f6rd\u00fcklerini \u015f\u00f6yle yaz\u0131yordu: “Yakla\u015f\u0131k iki y\u00fcz karde\u015fimize rastlad\u0131m, onlar\u0131n aralar\u0131nda zengin insanlar da vard\u0131r. Lord Montefiore’yi sinagog in\u015fa etmek i\u00e7in kendilerine para g\u00f6ndermesi konusunda ikna ettiler.”<\/p>\n
1848 y\u0131l\u0131nda Amed’i ziyaret eden ba\u015fka bir Yahudi seyyah ise 250 Yahudi ailesinden s\u00f6z etmektedir. Yine ayn\u0131 y\u0131llarda ba\u015fka bir seyyah \u00c7ermik’te 100 Yahudi ailesinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade ederken, giyim ve ku\u015fanmalar\u0131n\u0131n di\u011fer K\u00fcrtlerle ayn\u0131 oldu\u011funu ifade etmektedir. 1888 y\u0131l\u0131nda Amed’de 450 Yahudi aile ya\u015farken, 1893 y\u0131l\u0131nda bu say\u0131n\u0131n 100’e inmesi dikkat \u00e7ekicidir. Cumhuriyetin ilan\u0131ndan sonra ise Amed’de Yahudi say\u0131s\u0131 sistematik olarak gerilemi\u015f 1945 d\u00f6neminde\u00a0 441\u00a0 olan ki\u015fi say\u0131s\u0131 1965 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde\u00a0 34’e d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Burada \u0130srail’e g\u00f6\u00e7 etmelerin de etkisini dikkate almak gerekti\u011fi ise a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n
Diyarbak\u0131rl\u0131 Ermeni yazar M\u0131\u011f\u0131rd\u0131\u00e7 Margsoyan; “Diyarbak\u0131r’da Yahudi Mahallesi diye bir mahalle vard\u0131. \u015fimdi Kore Mahallesi olmu\u015f. Mo\u015fe dedi\u011fimiz bu insanlar 1950’lerde \u00e7ekip \u0130srail’e gittiler. Sadece Ferho diye bilinen deli bir kad\u0131n kald\u0131. O mu gitmek istemedi ya da g\u00f6t\u00fcr\u00fclmedi mi, bilmiyorum. Ferho b\u00fct\u00fcn delili\u011fine ra\u011fmen ismini Selma olarak de\u011fi\u015ftirdi biraz rahat etti.”<\/p>\n
Bir bilgi olarak: “Diyarbak\u0131r Yahudileri kendi aralar\u0131nda ve aile i\u00e7inde anadil olarak Arap\u00e7a, g\u00fcnl\u00fck hayatta ise T\u00fcrk\u00e7e ve K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fuyordu. K\u00fcrt\u00e7eyi anadilleri gibi biliyorlard\u0131. Hi\u00e7biri, di\u011fer Bat\u0131 Anadolu ve Trakya Yahudi cemaatlerinde oldu\u011fu gibi, Osmanl\u0131-T\u00fcrkiye Yahudilerinin anadili olmu\u015f olan \u0130spanyolcay\u0131-Ladino’yu-bilmiyordu. Cumhuriyet d\u00f6neminde Diyarbak\u0131r’da ya\u015fayan Yahudilerin bir kesimi k\u00fc\u00e7\u00fck t\u00fcccar ve esnaf olup h\u0131rdavat, manifatura ve k\u0131rtasiye ticaretiyle me\u015fgul oldular. \u0130\u015fportac\u0131l\u0131kla me\u015fgul olanlar k\u00f6ylere gidip mal takas\u0131 yap\u0131p manifatura ve h\u0131rdavat verip kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda kitre, peynir ve ya\u011f al\u0131yorlard\u0131. Bunlara \u00e7er\u00e7i denilmektedir. Diyarbak\u0131r Yahudileri aras\u0131nda sarrafl\u0131k, katiplik veya tefecilikle me\u015fgul olan kimse mevcut olmad\u0131. aileler \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 okula g\u00f6ndermeyip k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015fatan itibaren \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131yorlard\u0131.” (Diyarbak\u0131r Yahudileri)<\/p>\n
Yahudi K\u00fcrtler ya da Kurd\u00ean Cih\u00fblar en \u00e7ok K\u00fcrdistan’\u0131n G\u00fcneyinde ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0 Normalde Yahudi inanc\u0131nda kad\u0131nlar haham olamazlar. Ancak biliyoruz ki, K\u00fcrt Yahudileri aras\u0131nda kad\u0131nlar da haham olabilmi\u015flerdir.<\/p>\n
Olay; bir Yahudi Haham\u0131 olan Samuel Barzani \u00f6ld\u00fckten sonra yerine k\u0131z\u0131 ge\u00e7er.\u00a0 Yahudi tarihinin ilk kad\u0131n haham\u0131 olun bu kad\u0131n K\u00fcrdistan’daki t\u00fcm Yahudileri birle\u015ftirme g\u00fcc\u00fc g\u00f6sterir. Bu olay yakla\u015f\u0131k 300 y\u0131l \u00f6nce yani 17.yy.da ge\u00e7mektedir.<\/p>\n
“Asenath babas\u0131 taraf\u0131ndan kuzeni Haham Jacob ben \u0130brahim Mizrahi Amedi’ye ile evlendirilir. Samuel Barzani’nin k\u0131z\u0131n\u0131 evlendirirken tek bir \u015fart\u0131 vard\u0131r. Asenath ev i\u015flerine ko\u015fulmayacak ve Kabalah e\u011fitimine devam edecektir. Haham \u0130brahim Mizrahi bu iste\u011fe uyar. \u0130kili evlendikten k\u0131sa bir s\u00fcre sonra \u0130brahim Mizrahi, Musul’daki Yahudi Ye\u015fivas\u0131n\u0131n (din okulu) ba\u015f\u0131na ge\u00e7er. Burada \u0130brahim Mizrahi ve Asenath Barzani’nin bir o\u011flu ve bir k\u0131z\u0131 olur. Ancak \u0130brahim Mizrahi gen\u00e7 ya\u015fta \u00f6l\u00fcr. Bu \u00f6l\u00fcm\u00fcn ard\u0131ndan Musul’daki Ye\u015fiva’n\u0131n ba\u015f\u0131na Asenath Barzani ge\u00e7er. Bu Yahudi tarihinde bir ilktir. Asenath Barzani, babas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ard\u0131ndan ise onun K\u00fcrdistan’daki g\u00f6revlerinin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc devral\u0131r. S\u0131k s\u0131k seyahat eder ve Yahudi cemaatini bir arada tutar.”<\/p>\n
Burada dile gelen ger\u00e7ekli\u011fin ifade edilen etkile\u015fimle ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. K\u00fcrtler gibi devasa Neolitik k\u00fclt\u00fcrden gelen bir halk\u0131n, ili\u015fki i\u00e7erisinde oldu\u011fu bir halka kendisinden de bir \u015feyler kataca\u011f\u0131 a\u015fikard\u0131r. Neoliti\u011fin bir kad\u0131n devrimi oldu\u011fu ger\u00e7ekli\u011finden hareketle belirtilebilir ki, K\u00fcrtlerin kad\u0131na d\u00f6n\u00fck bu yakla\u015f\u0131mlar\u0131 Yahudiler’de bir gelenek olmamas\u0131na ra\u011fmen, Yahudileri etkilemi\u015f ve bu ilk kad\u0131n haham\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Yine unutulmamal\u0131 ki bu kad\u0131n haham Amediyeli, yani Behdinanl\u0131’d\u0131r.<\/p>\n
K\u00fcrtlerle Yahudilerin K\u00fcrdistan’da birlikte ya\u015famalar\u0131 o kadar uzun bir tarihi s\u00fcreci i\u00e7ermesine ra\u011fmen, bug\u00fcn K\u00fcrdistan’da Yahudiler yok denecek kadar az kalm\u0131\u015ft\u0131r. Her ne kadar bug\u00fcn K\u00fcrdistan’\u0131n Do\u011fu’sunda, Bat\u0131s\u0131nda ve G\u00fcneyinde Yahudiler ya\u015fasa da, bu say\u0131 o kadar azd\u0131r ki, hi\u00e7 bir ara\u015ft\u0131rma belgesinde yer bulamamaktad\u0131r.<\/p>\n
K\u00fcrdistan’da ya\u015fam\u0131\u015f olan Yahudilere d\u00f6n\u00fck k\u0131sa da olsa bunlar\u0131 belirttikten sonra, Yahudili\u011fe ve temel kavramlar\u0131na ili\u015fkin bir ka\u00e7 s\u00f6z\u00fc ifade etmek yerinde olacakt\u0131r.<\/p>\n
“Tanah, Tevrat ve Zebur’u da kapsayan, Musevilik dininin kutsal kitab\u0131. Hristiyanlarca da kutsal kabul edilir, bununla birlikte Hristiyanlar Tanah’\u0131 Eski Ahit olarak anar ve farkl\u0131 \u015fekillerde yorumlarlar. Eski Ahit, Hristiyanl\u0131\u011f\u0131n kutsal kitab\u0131 Kitab-\u0131 Mukaddes’in ilk k\u0131sm\u0131n\u0131 meydana getirir. \u0130slamiyet’te Tanah’\u0131n sadece Tevrat ve Zebur b\u00f6l\u00fcmleri kutsal kabul edilir ancak bunlar\u0131n Tanr\u0131 taraf\u0131ndan -s\u0131ras\u0131 ile- Musa ve Davud peygamberlere indirildi\u011fine ve insanlar taraf\u0131ndan tahrif edildi\u011fine inan\u0131l\u0131r. Tanah’\u0131 meydana getiren kitap\u00e7\u0131klar\u0131n (b\u00f6l\u00fcmlerin) \u00e7o\u011fu \u0130branice, bir k\u0131sm\u0131 ise Aramice yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. M.\u00d6. 1200 ila M.\u00d6. 100 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kabul edilmektedir.<\/p>\n
\u0130brahim\u00ee dinlerde Tanr\u0131’n\u0131n Musa (Mo\u015fe) ile bir ahit yapt\u0131\u011f\u0131 kabul edilir. Hristiyanlar Tanr\u0131’n\u0131n \u0130sa ile yeni bir antla\u015fma yapt\u0131\u011f\u0131na inand\u0131klar\u0131ndan Tanah’\u0131 Eski Ahit olarak adland\u0131r\u0131rlar. Yahudiler \u0130sa’n\u0131n mesihli\u011fini veya peygamberli\u011fini kabul etmezler. Yeni Ahit’i kutsal kitap kabul etmez, Tanah’a Eski Ahit denmesini uygunsuz bulurlar. Eski Ahit ile Tanah aras\u0131ndaki ba\u015fl\u0131ca fark kitaplar\u0131n s\u0131ralan\u0131\u015f\u0131 ve isimleridir.<\/p>\n
“Torah ya da Tevrat: \u015eeriat, Yasa veya Pentateuk olarak da bilinir. Be\u015f kitaptan meydana gelir: Tekvin (Bere\u015fit, Yarat\u0131l\u0131\u015f), \u00c7\u0131k\u0131\u015f (\u015eemot, M\u0131s\u0131r’dan \u00c7\u0131k\u0131\u015f), Levililer (Vayikra), Say\u0131lar (Bamidbar), Tesniye (Devarim, Yasa’n\u0131n Tekrar\u0131).”<\/p>\n
Tevrat kelimesinin, \u0130branice Torah s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn Arap\u00e7a bi\u00e7iminin T\u00fcrk\u00e7eye uyarlan\u0131\u015f\u0131d\u0131r. \u0130branice “\u00f6\u011fretme, g\u00f6sterme, y\u00f6nlendirme, \u00f6\u011freti, yasa” anlam\u0131na gelir.<\/p>\n
Hristiyanl\u0131k, Tevrat’\u0131 ve Tanah’\u0131n di\u011fer kitaplar\u0131n\u0131 kutsal kabul eder, ancak Tanr\u0131’n\u0131n \u0130sa vas\u0131tas\u0131yla yeni bir ahit getirdi\u011fini kabul eder. Bu nedenle Musevi Kutsal Kitab\u0131n\u0131 Eski Ahit olarak adland\u0131r\u0131r.<\/p>\n
Di\u011fer \u00f6nemli bir kavram ise “Neviim yani Peygamberlerdir: \u0130lk ve son peygamberler denilir. 21 kitaptan meydana gelir. \u0130lk Peygamberler; Ye\u015fu, Hakimler, 1. Samuel, 2. Samuel, 1. Krallar, 2. Krallar. Son Peygamberler; Ye\u015faya, Yeremya, Hezekiel, Ho\u015fea, Yoel, Amos, Obadya (Ovadya), Yunus, Mika, Nahum, Habakkuk, Tsefanya (Sefanya), Hagay, Zekeriya, Malaki.”<\/p>\n
Ba\u015fka \u00f6nemli bir kavram ise Ketuvim yani Yaz\u0131lar: Bilgesel, tarihsel ve \u015fiirsel b\u00f6l\u00fcmler. 13 kitaptan meydana gelir. Mezmurlar (Zebur), S\u00fcleyman’\u0131n \u00d6zdeyi\u015fleri , Ey\u00fcp, Ezgiler Ezgisi, Rut, Yeremya’n\u0131n Mersiyeleri (A\u011f\u0131tlar), Vaiz, Ester, Daniel, Ezra (\u00dczeyir), Nehemya, 1. Tarihler, 2. Tarihler.<\/p>\n
Ba\u015fka baz\u0131 Kavramlar\u0131n A\u00e7\u0131mlamalar\u0131:<\/p>\n
Yahudi (\u0130branice Yahudi), Musevilik dinine mensup kimselere, \u0130srailo\u011fullar\u0131’n\u0131n soyundan gelen etno-dini Yahudi toplumunun fertlerine ve bu dine sonradan ge\u00e7en kimselere verilen isimdir. Yahudi olabilmek i\u00e7in resmi bir din de\u011fi\u015ftirme t\u00f6renini uygulamak gerekir.<\/p>\n
Yahudi kavram\u0131n\u0131n tan\u0131m\u0131 konusunda tarih\u00e7iler ve din bilimciler hen\u00fcz bir uzla\u015fmaya varamam\u0131\u015flard\u0131r. D\u00fcnyada ba\u015fl\u0131ca \u0130srail ve ABD’de olmak \u00fczere yakla\u015f\u0131k 14 milyon Yahudi oldu\u011fu san\u0131lmaktad\u0131r. Bu itibarla Yahudilik d\u00fcnyan\u0131n 11. b\u00fcy\u00fck dinidir. Ancak tek tanr\u0131l\u0131 ilk din olan Yahudilik \u0130brahim’i \u00fc\u00e7 din aras\u0131nda g\u00f6sterilmektedir.<\/p>\n
T\u00fcrkiye’deki Yahudiler, “Musevi” tabirinin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 tercih ederler Bununla birlikte Musa’ya atfen verilmi\u015f Arap\u00e7a k\u00f6kenli Musevi isminin Bat\u0131l\u0131 dillerde kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise T\u00fcrk Yahudileri de, di\u011fer \u00fclkelerdekiler gibi “Yahudi” kelimesini daha \u00e7ok kullan\u0131r olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Kenan \u00dclkesi veya Kenan Diyar\u0131 (\u0130branice: Kena’an), \u015eeria (\u00dcrd\u00fcn) Nehri’nin bat\u0131s\u0131ndaki Antik Filistin topraklar\u0131na \u0130brahimi dini metinlerde verilen isim olmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u0130brahimi dinlere g\u00f6re \u0130srailo\u011fullar\u0131’n\u0131n topraklar\u0131d\u0131r. \u0130srail o\u011fullar\u0131 Kenan \u00dclkesi’ni M.\u00d6. 2. Bin y\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda fethetmi\u015f ve yerle\u015fmi\u015flerdir.<\/p>\n
Mesih, Arap\u00e7a: El-Mesih, \u0130branice: Ma\u015fiah, Musevi metinlerinde m\u00fcjdelenen, Yahudi milletinin kurtar\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. Mesih s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u0130branicede ‘kutsal ya\u011f ile ovmak, kutsamak’ anlam\u0131na gelmektedir. Bat\u0131 medeniyetlerinde Mesih anlam\u0131nda kullan\u0131lan Khristos s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, \u0130branice Mesih s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn Yunanca kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. D\u00fcnya \u00fczerindeki de\u011fi\u015fik dilleri kullanan Yahudiler, “Khristos” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ve “christ”, “christos” vb. varyantlar\u0131 H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 ve \u0130sa’y\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Mesih s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullanmay\u0131 tercih ederler<\/p>\n
…<\/p>\n
(Bu yaz\u0131n\u0131n devam\u0131n\u0131 sitemizde pdf dosyas\u0131 olarak “K\u00fcrdistan’da Ya\u015fayan Halklar ve \u0130nan\u00e7lar” konulu Kom\u00fcnar dergisinden okuyabilirsiniz.)<\/strong><\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Konumuza giri\u015f ama\u00e7l\u0131 K\u00fcrt Halk \u00d6nderli\u011fi’nden bir al\u0131nt\u0131 yaparak ba\u015flamak istiyoruz. K\u00fcrt Halk \u00d6nderli\u011fi, K\u00fcrtlerle Ermeniler, K\u00fcrtlerle S\u00fcryaniler, K\u00fcrtlerle Yahudilerin ili\u015fkilerine d\u00f6n\u00fck: “K\u00fcrdistan daha \u00fcstte Bizans ve \u0130slam \u0130mparatorlu\u011fu’nun (daha \u00f6ncesi Sasanilerin) temel \u00e7arp\u0131\u015fma alan\u0131 konumundad\u0131r. K\u00fcrtler; kuzeylerinde daha \u00e7ok Ermeniler, g\u00fcneyde S\u00fcryaniler, bat\u0131da Rumlar ve do\u011fuda ise Farisilerle i\u00e7 i\u00e7eydiler. \u00c7o\u011funluk halk\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":768,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[],"class_list":["post-767","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarihsel-toplum"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/767","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=767"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/767\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":769,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/767\/revisions\/769"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/768"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=767"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=767"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=767"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}