\n
\n
Bir \u00fclkede, e\u011fer bir toplumdan bahsedersek o halka g\u00f6sterilecek en k\u0131ymetli davran\u0131\u015f; nicelikleri ne olursa olsun yuvarlak, genel tabirler kullanmadan o halk\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 en \u00fccra k\u00f6\u015feye inip, onlar\u0131n g\u00f6z\u00fcnden onlara bakmakt\u0131r. Halklar hakk\u0131nda genelleme yapmak, tek kavrama hapsetmek, pozitivist mant\u0131\u011f\u0131n tarih yakla\u015f\u0131m\u0131d\u0131r. Hele anlam\u0131n\u0131 bilmedi\u011fimiz halde kula\u011f\u0131m\u0131za ezberci sistemin a\u011fz\u0131ndan bula\u015fan kimi kavramlar vard\u0131r ki halklar\u0131 ezim ezim ezmektedir. Misal k\u00fcf\u00fcr olarak \u015febek deriz d\u00fcrzi deriz kafir deriz. Maalesef bu di\u011fer halklar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsemektir, bask\u0131lamakt\u0131r. Dilimize pelesenk olan zehri \u00e7i\u011fneyip, kusup atmad\u0131k\u00e7a do\u011fru bir hesapla\u015fma i\u00e7inde olamayaca\u011f\u0131z. Toplumlar\u0131n ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131 ne denli derinlemesine a\u00e7\u0131p, anlatabilirsek bu toptanc\u0131 tarih anlat\u0131m\u0131n\u0131, gelenekselle\u015fen kli\u015feleri o denli a\u015fabiliriz. T\u00fcrkiye co\u011frafyas\u0131n\u0131n etnik yap\u0131s\u0131 \u00e7e\u015fitlidir. Konumuz, K\u00fcrdistan’da ya\u015fayan halklar olan Rumlara ili\u015fkindir. Biz de bu halk\u0131, adeta K\u00fcrdistan’\u0131n en \u00fccra k\u00f6\u015fesine kadar ara\u015ft\u0131rmaya \u00e7abalad\u0131k. Rumlar K\u00fcrdistan’da 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n yar\u0131s\u0131ndan sonra bile ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Elimizdeki kaynaklar Rumlar’\u0131n K\u00fcrdistan’da hala ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemese de ya\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da s\u00f6ylememektedirler.\u00a0 \u015eu sonuca var\u0131yoruz: Rumlar; T\u00fcrkiye’nin \u00e7e\u015fitli b\u00f6lgelerinde(Karadeniz, Marmara, Ege, Trakya vb.) gerek “g\u00f6n\u00fcll\u00fc” asimilasyonla kendilerini inkar edenler, gerekse fa\u015fizmin korku imparatorlu\u011fundan \u00f6t\u00fcr\u00fc asl\u0131n\u0131 inkar edenler ve her \u015feye ra\u011fmen var oldu\u011funu nazik\u00e7e s\u00f6yleyenler olmak \u00fczere hala ya\u015famaktad\u0131rlar. Ayn\u0131 durum K\u00fcrdistan’daki Rumlar i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Konumuz K\u00fcrdistan’daki Rumlar oldu\u011fundan farkl\u0131 b\u00f6lgelerde ya\u015fayan Rumlar\u0131 i\u015flemeyece\u011fiz. Ama benzerlikler oldu\u011fundan Anadolu ve Mezopotamya’da ya\u015fam\u0131\u015f, ya\u015fayan Rumlar\u0131n etimolojik k\u00f6kenleri, k\u00fclt\u00fcrleri, dilleri, bir b\u00fct\u00fcnen ya\u015famlar\u0131n\u0131 ele alaca\u011f\u0131z.<\/p>\n
Rum: Do\u011fu Roma \u0130mparatorlu\u011fu s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde ya\u015fam\u0131\u015f ve Roma yurtta\u015f\u0131 haklar\u0131na sahip olmu\u015f halk veya ki\u015fidir. Bu kimselerin \u00e7e\u015fitli etnisiteye sahip bireylerden olu\u015fan bir topluluk olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n ilerleyen zamanda bu kimselerin konu\u015ftuklar\u0131 Latinceyi b\u0131rakarak Yunancay\u0131 benimsemeleri ve \u00e7o\u011funlu\u011fun M\u00fcsl\u00fcmanlardan olu\u015ftu\u011fu yerlerde ya\u015famalar\u0131 nedeniyle daha sonradan bu kelime, Yunanistan d\u0131\u015f\u0131nda M\u00fcsl\u00fcman \u00fclkelerde oturan Yunan as\u0131ll\u0131 kimseleri ifade etmede kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Tarihte Do\u011fu Roma \u0130mparatorlu\u011funu olu\u015fturan 6. y\u00fczy\u0131la kadar Latince konu\u015fan, 6. y\u00fczy\u0131ldan sonra Yunanca konu\u015fan kimselere M\u00fcsl\u00fcman \u00fclkelerde Rum denirdi. Rum kelimesi herhangi bir dini\/mezhepsel anlam ta\u015f\u0131mamakla birlikte Rumlar\u0131n tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 Do\u011fu Ortodoks Kilisesi mensubudur. Bu tan\u0131mdaki Rum s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc Helen k\u00f6kenli Rumlar\u0131 kapsar. Diyar-\u0131 Rum’da (Anadolu’da) ya\u015fayan ve farkl\u0131 dinlere ve etnik gruplara mensup olan kimseler i\u00e7in de “Rumi” denir. K\u00f6ken Bilim: Rum s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc etimolojik ve tarihsel kullan\u0131l\u0131\u015f\u0131yla Roma’dan kaynaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00f6zc\u00fckle “Roma imp.da ya\u015fayan kimse”, “Romal\u0131”, “Anadolulu” gibi anlamlar\u0131n\u0131n da kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenir. Eski T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esinde Anadolu’ya Diyar-\u0131-Rum yani “Roma \u00fclkesi” denirdi. Yine “Rumeli” ismi, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nun Do\u011fu Roma \u0130mparatorlu\u011fu’ndan fethetti\u011fi topraklara verdi\u011fi T\u00fcrk\u00e7e isimdir. Osmanl\u0131 T\u00fcrkleri, Avrupa’ya ayak bast\u0131ktan sonra, burada fethettikleri yerlere Rumeli ad\u0131n\u0131 verdiler. Rumluk \u0131rki birlikten yoksundur. \u00c7e\u015fitli kavimler dinleri bak\u0131m\u0131ndan “Rum” ad\u0131yla an\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Mezhep bak\u0131m\u0131ndan S\u0131rplar, Bulgarlar ve Ulahlar Ortodoks olduklar\u0131ndan Rum Cemaati (Rum Milleti) kabul edilmi\u015flerdir. Onlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Balkan topraklar\u0131 da T\u00fcrkler taraf\u0131ndan “Rumeli” olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. “Yunan olmak” ve “Rumluk” ayn\u0131 \u015fey de\u011fildir.<\/p>\n
\u00a0Tarih\u00e7e: T\u00fcrk\u00e7ede Rum denince, H\u0131ristiyan Ortodoks mezhebinden olan ve Yunanca konu\u015fan kimse anla\u015f\u0131l\u0131r. Rum, Romeos (Romal\u0131) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden bozularak g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fm\u0131\u015f bir terimdir. Tarih i\u00e7inde siyasi, ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel anlam de\u011fi\u015fikliklerine ba\u011fl\u0131 olarak ba\u015fka anlamlarda da kullan\u0131lagelmi\u015ftir. Constantino polis’te ya\u015fayan halk\u0131n kendisine Roma vatanda\u015f\u0131 anlam\u0131nda Rum demesi, Caracalla’n\u0131n, 212’de ilan etti\u011fi ve Roma \u0130mparatorlu\u011fu i\u00e7inde serbest yurtta\u015f olan (k\u00f6le olmayan) t\u00fcm halk\u0131 e\u015fit yurtta\u015f sayan tarihi karar\u0131na kadar eskilere g\u00f6t\u00fcr\u00fclebilir. Konstantinopolis halk\u0131 Bizans d\u00f6neminde kendisine “Rum”,”Romeos” demi\u015ftir.<\/p>\n
Rum’lar\u0131n Tarihinde \u00d6nemli D\u00f6neme\u00e7ler: 9-13.yy’lar aras\u0131nda Rumlar kendilerine tehdit olu\u015fturan iki d\u00fc\u015fman g\u00f6rd\u00fc: Bat\u0131da Katolik D\u00fcnya ve Do\u011fu’da \u0130slam d\u00fcnyas\u0131. Rum d\u00fcnyas\u0131n\u0131n T\u00fcrk y\u00f6netimi alt\u0131na girmesi Konstantinopolis’in(\u015fimdiki ad\u0131yla \u0130stanbul) al\u0131nmas\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nce, 11. y\u00fczy\u0131lda T\u00fcrklerin Anadolu’ya girmesiyle ba\u015flar. Bu d\u00f6nemden ba\u015flayarak, Rumlar\u0131n tarihi do\u011frudan ve kesintisiz bir bi\u00e7imde T\u00fcrklerle ili\u015fkilidir demek(olumsuz-olumlu manada)yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. Anadolu’da Rum toplumunun T\u00fcrk-\u0130slam y\u00f6netimi alt\u0131nda ya\u015famaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neme sonralar\u0131 Turkokratia(T\u00fcrk y\u00f6netimi)demi\u015fler ve b\u00f6yle bir egemenli\u011fin bilincini ta\u015f\u0131m\u0131\u015flard\u0131r. T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n Anadolu’ya y\u00f6nelmelerinin ideolojik gerek\u00e7esi g\u00fcya “cihatt\u0131”. Bu topraklarda iki farkl\u0131 toplum kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmi\u015fti: Yerle\u015fik H\u0131ristiyan toplum ve g\u00f6\u00e7ebe ya da yar\u0131 yerle\u015fik bir toplum olan M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrkler. G\u00fc\u00e7s\u00fczle\u015fen ve yoksulla\u015fan Bizans devletinin ordusu direnemiyordu. A\u011f\u0131r vergiler alt\u0131nda ezilen Rum halk\u0131 ise T\u00fcrklerin ilerlemesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kam\u0131yordu.1373’ten sonra Bizans art\u0131k at\u0131l durumundayd\u0131; hareket \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc b\u00fct\u00fcn\u00fcyle yitirmi\u015fti. T\u00fcrk y\u00f6netimi alt\u0131nda ya\u015fayan Rumlar ikinci s\u0131n\u0131f halk muamelesi g\u00f6r\u00fcyordu, “kafir” say\u0131l\u0131yor, cizye \u00f6d\u00fcyor, \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 dev\u015firme usul\u00fc y\u00fcz\u00fcnden kaybedebiliyordu; ama yine de ko\u015fullar\u0131 g\u00f6rece daha iyi buluyorlard\u0131. \u0130mparatordan sonra en \u00f6nemli kimse olan Lukas Notaras’\u0131n \u00fcnl\u00fc “Latin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmektense kentin i\u00e7inde T\u00fcrk’\u00fcn sar\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek daha iyidir!” s\u00f6z\u00fc bu k\u0131yaslaman\u0131n \u00f6zetidir. Yakla\u015f\u0131k 400 y\u0131l i\u00e7inde (1071-1453) Anadolu Rum n\u00fcfusunda b\u00fcy\u00fck bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f oldu. \u00d6zellikle Anadolu Sel\u00e7uklular\u0131n\u0131n ortadan kalkmas\u0131ndan sonraki kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar, istikrars\u0131zl\u0131k ve g\u00fcvensizlik y\u0131llar\u0131nda n\u00fcfus azalmas\u0131 h\u0131zl\u0131 olmu\u015ftur. \u00dcr\u00fcn talanlar\u0131 ve k\u00f6lele\u015ftirmeler bu d\u00f6nemde s\u0131kla\u015fm\u0131\u015f ve b\u00fcy\u00fck yerel cemaatler erimi\u015ftir.<\/p>\n
Sel\u00e7uklu D\u00f6neminde Durum: Anadolu Sel\u00e7uklular\u0131n\u0131n ve sonralar\u0131 Osmanl\u0131lar\u0131n Anadolu’ya egemen olmalar\u0131yla, Anadolu’da ya\u015fayan Rumlar politik ve k\u00fclt\u00fcrel merkezleri olan Konstantinopolis’in, Rum y\u00f6netici “aristokrasisinin, Ortodoks kilisesinin ve genel olarak Bizans’\u0131n ekonomik etkilerinden ve etkinliklerinden yoksun kalm\u0131\u015flard\u0131. Rumlar, ikinci s\u0131n\u0131f halk olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Ortodokslar kimi ek vergiler verirdi, bu cemaate pek anlam\u0131 olmayan ve yaln\u0131z d\u00fc\u015f\u00fck stat\u00fclerini vurgulamaya y\u00f6nelik kimi ilkeler -giyimde zorunlu renkler gibi- uygulan\u0131rd\u0131, adalet \u00f6n\u00fcnde M\u00fcsl\u00fcmanlarla e\u015fit konumda de\u011fillerdi, arada dev\u015firme y\u00f6ntemi ile \u00e7ocuklar\u0131ndan oluyorlard\u0131. Bu ikinci s\u0131n\u0131f cemaat stat\u00fcs\u00fc, Rumlar\u0131n kendi (dinlerinden ve soyundan olan) devletlerini yitirmelerinin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonucuydu. Bu ko\u015fullar alt\u0131nda halk\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc genellikle “serbest iradeleriyle” dinlerini de\u011fi\u015ftirip M\u00fcsl\u00fcman oldu. Birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l i\u00e7inde “Diyar-\u0131 Rum, T\u00fcrklerin yeni yurduna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Osmanl\u0131 D\u00f6nemi: 1453’te Konstantinopolis’in fethinden sonra Rumlar\u0131n ya\u015fam\u0131nda k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fiklikler oldu. Cemaatlerin varl\u0131\u011f\u0131, dinleri ve kimi haklar\u0131 resmen tan\u0131nd\u0131; Fatih, Teodoros Agallianos’un s\u00f6ylevlerinden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Bizansl\u0131 dan\u0131\u015fmanlar\u0131n\u0131n tavsiyesi do\u011frultusunda Ortodoks kilisesini yeniden kurdurdu. Zaten Rumlara sa\u011flanan ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n temelinde, Bat\u0131’yla olas\u0131 bir i\u015fbirli\u011fini engellemekti. 19.yy’a girerken Osmanl\u0131 Devletine kar\u015f\u0131 Rumlar\u0131n direnci ba\u015flad\u0131. Kosmas Aitolos(1759-1779) dini kullanarak cemaat kimli\u011fini vurgulad\u0131 ve idam\u0131na kadar bir t\u00fcr etnik bilinci yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Osmanl\u0131 y\u00f6netimi de kiliseye kar\u015f\u0131 daha ku\u015fkulu oldu.1829’da Yunan devletinin kurulmas\u0131 Rumlar\u0131n ya\u015fam\u0131nda \u00f6nemli bir a\u015famad\u0131r. O g\u00fcne dek Osmanl\u0131 y\u00f6netimince bir cemaat olarak alg\u0131lanan Rumlar, birden yabanc\u0131 bir devletin, Yunan devletinin uzant\u0131s\u0131, hatta be\u015finci kolu diye alg\u0131lanmaya ba\u015fland\u0131. ”Osmanl\u0131lar” bu cemaate kar\u015f\u0131 g\u00fcvensizlik duydu; Rumlar da Osmanl\u0131lara kar\u015f\u0131 yabanc\u0131la\u015fmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n
Cumhuriyet D\u00f6nemi: \u0130stanbul Rumlar\u0131 ve Patrikhane(Bat\u0131 Trakya T\u00fcrkleri, genelde M\u00fcsl\u00fcmanlar) m\u00fcbadelenin d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rak\u0131ld\u0131lar. Bunun nedeni a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde dile getirilmemi\u015ftir. Mamafih iki neden akla gelir: Birincisi Patrikhane gelene\u011fini(dinsel-k\u00fclt\u00fcrel bir ama\u00e7la ya da politik art niyetle) s\u00fcrd\u00fcrmek isteyen H\u0131ristiyan ve \u00f6zellikle H\u0131ristiyan Ortodoks d\u00fcnyan\u0131n bir cemaate gereksinim duymas\u0131 ve bu y\u00f6nde a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koymas\u0131, ikincisi \u0130stanbul Rumlar\u0131n\u0131n mallar\u0131n\u0131n y\u00fcksek de\u011feri y\u00fcz\u00fcnden tazmin edilmesinin zorlu\u011fu.<\/p>\n
M. Kemal D\u00f6nemi: Genel olarak Cumhuriyet d\u00f6neminde Rumlar\u0131n e\u015fit yurtta\u015f konumunda bulunmalar\u0131, \u00f6rne\u011fin memur ve y\u00fcksek memur stat\u00fcs\u00fcnde olmalar\u0131, askeri okula al\u0131nmalar\u0131 ve subay olmalar\u0131, yani g\u00fcvenilip devlet y\u00f6netimine kat\u0131lmalar\u0131 bu d\u00f6nemde k\u0131s\u0131tland\u0131. Zaman zaman kimi \u00e7evrelerce bu az\u0131nl\u0131k grubuna kar\u015f\u0131 T\u00fcrk Ocaklar\u0131 taraf\u0131ndan Vatanda\u015f T\u00fcrk\u00e7e konu\u015f kampanyalar\u0131 gibi taciz politikalar\u0131 uyguland\u0131. Rum az\u0131nl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 resmi konumda olan uygulamalar da oldu. II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 y\u0131llar\u0131nda 18-45 ya\u015f aras\u0131ndaki Rum erkekler askere al\u0131n\u0131p 5.000 ki\u015filik gruplar halinde Anadolu’ya \u00e7al\u0131\u015fma kamplar\u0131na g\u00f6nderildiler. \u0130\u015f\u00e7i Alaylar\u0131 ismindeki bu “\u00f6zel” birimlere al\u0131nan askerlere silah verilmeyip angaryalarda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131lar.<\/p>\n
Rumlar\u0131n Alt\u0131n Devri: Tanzimat ve Islahat Ferman\u0131 gibi reformlardan sonra, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan 1908’e kadar olan y\u0131llarda, Rum cemaati en parlak d\u00f6nemini ya\u015fad\u0131, \u00f6zellikle Bat\u0131l\u0131 devletlerin ticaret i\u015flerinde arac\u0131l\u0131k yaparak zenginle\u015fti. Rumlar\u0131n bir kesimi t\u00fcccar, \u0130ngiliz ve Frans\u0131z t\u00fcccarlar\u0131n komisyoncular\u0131, arac\u0131lar\u0131 ve banker (sarraf) olarak \u00f6nem kazand\u0131lar. II. Abd\u00fclhamid d\u00f6neminde (1876-1909 da)bankerler devlete kredi verir konumdayd\u0131lar. Ayr\u0131ca kimi Rumlar hekimlik, m\u00fchendislik, avukatl\u0131k, \u00f6\u011fretmenlik alanlar\u0131nda da \u00f6nemli mevkiler elde ettiler. Avrupa k\u00f6kenli \u015firketlerde \u00f6nemli idari g\u00f6revler \u00fcstlendiler. Kalifiye i\u015f\u00e7i stat\u00fcs\u00fcnde olan i\u015f\u00e7iler de genellikle Rumlard\u0131. Yine 1945-1954 aras\u0131 Rumlar i\u00e7in k\u0131sa ama rahat bir d\u00f6nemdi. NATO \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7inde iki \u00fclkenin(T\u00fcrk-Yunan) yak\u0131nla\u015fmas\u0131 ve yumu\u015fayan uygulamalar sonucunda, Rumlar geleneksel ticaret faaliyetlerini s\u00fcrd\u00fcrebildiler. Yine bu d\u00f6neme kadar k\u00fclt\u00fcrel olarak, \u00e7ok geni\u015f ve etkili bir k\u00fclt\u00fcr ile e\u011fitim geli\u015fmesi de sergilediler. Sadece \u0130stanbul da 26 dernek(silogoi) kurulmu\u015ftu.<\/p>\n
Rumlar\u0131n Siyasal-Hukuksal Konumlar\u0131 ve Gittik\u00e7e K\u00f6t\u00fcle\u015fen Tablo: Rumlar, Osmanl\u0131 Devleti’nin “millet sistemi” i\u00e7inde “\u00f6zel” bir stat\u00fcde ya\u015fad\u0131lar. Rumlar sakal b\u0131rakamazd\u0131, belli renkte giysi giymeleri gerekirdi, kald\u0131r\u0131mda y\u00fcr\u00fcyemez, ata binemezlerdi. Evleri ta\u015ftan ya da \u00e7ok katl\u0131 olamazd\u0131. K\u00fcrk giymeleri izne ba\u011fl\u0131yd\u0131. Rumlar, siyasal haklar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 geni\u015fletmek i\u00e7in kimi zaman Osmanl\u0131 y\u00f6neticilere ricalarda bulundular, zorlad\u0131lar, bazen de Osmanl\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda ittifaklar arad\u0131lar. Yabanc\u0131 devletler bu durumu f\u0131rsat bilip H\u0131ristiyanlar\u0131 koruma \u00fczerinden Rumlardan ve genel olarak “gayrim\u00fcslimlerden” yana giri\u015fimlerde bulunsalar da Osmanl\u0131 Devleti bunu i\u00e7i\u015flerine m\u00fcdahale olarak alg\u0131lad\u0131. Sonu\u00e7ta, Rumlarla Osmanl\u0131 Devleti aras\u0131nda ku\u015fkuyu, g\u00fcvensizli\u011fi art\u0131rd\u0131 ve huzuru bozdu. Balkan Sava\u015f\u0131 ile ve \u00f6zellikle 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda Osm. Devleti ile Yunanistan’\u0131n farkl\u0131 ittifaklarda yer alm\u0131\u015f olmalar\u0131 sonucunda gerilim artt\u0131. Rumlar yabanc\u0131 bir devletin yanda\u015flar\u0131 gibi alg\u0131land\u0131lar. Trakya, Karadeniz ve Ege b\u00f6lgelerinde Rum cemaatler ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerlerden Anadolu’nun i\u00e7lerine s\u00fcr\u00fcld\u00fcler. 1914-1918 aras\u0131nda amele taburlar\u0131 olu\u015fturulup, Rum erkekler pratikte bir t\u00fcr toplama kamp\u0131 olan bu ?\u00f6zel? taburlarda topland\u0131. Kas\u0131m 1915 tarihli yasayla k\u0131y\u0131lardan Anadolu’nun i\u00e7lerine do\u011fru tehcirler devam etti.<\/p>\n
Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n son y\u0131llarda biraz daha y\u00fcksek sesle konu\u015fulmas\u0131 olumludur ama 1914-21 aras\u0131nda Pontus Rumlar\u0131n\u0131n(\u00f6zellikle Karadeniz’de)u\u011frad\u0131\u011f\u0131 soyk\u0131r\u0131m neredeyse hi\u00e7 konu\u015fulmuyor. 1894 y\u0131l\u0131nda Abd\u00fclhamit’in Ermenilere y\u00f6nelik katliamlar\u0131yla ba\u015flay\u0131p, 1915’te \u0130ttihat ve Terakki y\u00f6netimi taraf\u0131ndan 1,5 milyon Ermeni ve 300 bine yak\u0131n S\u00fcryani’nin hayat\u0131na mal olan B\u00fcy\u00fck H\u0131ristiyan Soyk\u0131r\u0131m\u0131’n\u0131n son etab\u0131d\u0131r Pontus Rum Soyk\u0131r\u0131m\u0131.1914-1921 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Amasya, Samsun, Giresun’da 134.078, Niksar’da 27.216, Trabzon’da 38.434, Tokat’ta 64.582, Ma\u00e7ka’da 17.479, \u015eebinkarahisar’da 21.448 olmak \u00fczere 1921-23 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ve M\u00fcbadele yollar\u0131nda hayat\u0131n\u0131 kaybeden 50 bin insanla birlikte toplam 353 bin Pontuslu Rum soyk\u0131r\u0131ma u\u011frat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Soyk\u0131r\u0131m s\u00fcreci \u00fc\u00e7 \u00f6nemli siyasi iktidar\u0131n (Abd\u00fclhamit, \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti ve Kemalistler) Osmanl\u0131’n\u0131n geride kalan son toprak par\u00e7as\u0131ndaki H\u0131ristiyan uluslara y\u00f6nelik pe\u015fi s\u0131ra uygulad\u0131klar\u0131 d\u00fcnyada e\u015fi benzeri olmayan ve Hitler’e de esin kayna\u011f\u0131 olacak bir \u00f6zelli\u011fe sahiptir. Ancak bu soyk\u0131r\u0131m\u0131n son etab\u0131n\u0131n yani Pontus Rum Soyk\u0131r\u0131m\u0131?n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ko\u015fullarda i\u00e7inde bulunulan konjonkt\u00fcrel durum \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r ve Rumlar\u0131 t\u00fcmden imha etme etab\u0131 ba\u015flamadan \u00f6nce de \u00f6rne\u011fin sadece Karadeniz’de katledilen Rumlar\u0131n say\u0131s\u0131 150 bine yak\u0131nd\u0131r. Mustafa Kemal’in 1919 y\u0131l\u0131nda Samsun’a geli\u015fiyle bu s\u00fcre\u00e7 tamamen yok etme s\u00fcrecine evrilecektir.<\/p>\n
“Emperyalizme, yedi d\u00fcvele kar\u015f\u0131 bir kurtulu\u015f sava\u015f\u0131” masal\u0131n\u0131n g\u00f6lgesinde b\u00fct\u00fcn Karadeniz kana bulanm\u0131\u015f ve 1923 y\u0131l\u0131nda Lozan’da yap\u0131lan anla\u015fma neticesinde ger\u00e7ekle\u015fen m\u00fcbadele ile de t\u00fcm olan bitenin \u00fczerine s\u00fcnger \u00e7ekilip, adeta mal de\u011fi\u015ftirir gibi Osmanl\u0131’dan geri kalan topraklardaki Ortodoks Rumlar ile Yunanistan?daki M\u00fcsl\u00fcmanlar yer de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir. Binlerce y\u0131ld\u0131r ya\u015fad\u0131klar\u0131 topraklardan s\u00fcrg\u00fcn edilmi\u015ftir. Yani Pontus’taki Rumlar\u0131n soyda\u015f\u0131 Yunanistan bile olan bitenin sorumlular\u0131yla masaya oturup el s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ya\u015fl\u0131 gen\u00e7 ay\u0131rt edilmeksizin kad\u0131nlara hatta \u00e7ocuklara tecav\u00fcz edilir, \u00e7ete reislerinin ve pa\u015falar\u0131n haremleri Rum gen\u00e7 kad\u0131nlar\u0131 ile doldurulur. Erkek \u00e7ocuklar \u00f6ld\u00fcr\u00fclmezler ise M\u00fcsl\u00fcman ailelere verilir. Samsun Bafra’da binlerce Pontuslu Rum bo\u011fularak \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Hitler’i hen\u00fcz kimsenin tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131, gaz odalar\u0131n\u0131 kimsenin bilmedi\u011fi bir zamanda kiliselere doldurulup diri diri yak\u0131l\u0131r binlerce insan. Baltalarla kafalar\u0131 kesilir. Hitler bo\u015funa Atat\u00fcrk ve TC’yi idol ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmemi\u015ftir. Onu destekleyen en \u00f6nemli isimlerden biri olan ve hakk\u0131nda soru\u015fturma a\u00e7\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 meclise yollad\u0131\u011f\u0131 savunmas\u0131na “B\u00fct\u00fcn Rumlarda bir devlet mefkuresi vard\u0131r. Fikrimizce, memleketimizdeki Rumlar bir y\u0131land\u0131r. Bu y\u0131lanlar\u0131n zehirleri kad\u0131nlard\u0131r” s\u00f6zleriyle ba\u015flayan Merkez Ordusu Komutan\u0131 Nurettin “Pa\u015fa”dan da s\u00f6z etmek gerek. Hakk\u0131nda Meclis’te soru\u015fturma a\u00e7\u0131lan bu soyk\u0131r\u0131mc\u0131y\u0131, Meclis’teki bu soru\u015fturmaya itiraz ederek onu nas\u0131l kurtard\u0131\u011f\u0131n\u0131 bizzat Mustafa Kemal Nutuk’ta a\u00e7\u0131k\u00e7a dile getirir. Ko\u00e7giri Kasab\u0131 olarak da an\u0131lan Nurettin “Pa\u015fa” vah\u015fetinden Rumlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Rumlara destek oldu\u011fundan \u015f\u00fcphelendi\u011fi kesimler de nasibini alacakt\u0131r. Soyk\u0131r\u0131m\u0131n ard\u0131ndan M\u00fcbadele anla\u015fmas\u0131 ile art\u0131k t\u00fcm Rum mal varl\u0131\u011f\u0131na el konulup cumhuriyet kurulur. T\u00fcrk-Rum m\u00fccadelesi Anadolu’da ve Trakya’da 1925’te tamamlanan n\u00fcfus m\u00fcbadelesiyle sonu\u00e7land\u0131. Anadolu’dan Yunanistan’a bu y\u0131llar boyunca 1-1,5 milyon oldu\u011fu tahmin edilen bir n\u00fcfus kaymas\u0131 olmu\u015f olup, T\u00fcrkiye’ye ise yakla\u015f\u0131k 600.000 muhacir geldi. Etnik ar\u0131nd\u0131rma b\u00f6ylece resmen uygulanm\u0131\u015f ve onaylanm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n
K\u00fcrdistan Rumlar\u0131n\u0131n Sosyo-K\u00fclt\u00fcrel Ya\u015famlar\u0131: Uygarl\u0131klar\u0131n be\u015fi\u011fi olan Mezopotamya’da, Rumlara yap\u0131lan uygulamalar T\u00fcrkiye’nin di\u011fer co\u011frafyas\u0131ndaki kadar olmasa da o d\u00f6nem rejimlerinin ya bizzat kendi elleriyle ya da yerel halklar\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131p Rumlar\u0131n\u0131n can\u0131na, \u0131rz\u0131na, mal\u0131na vb. g\u00f6z dikip ya ka\u00e7\u0131rtm\u0131\u015f ya zorla kendi dinine ve diline ge\u00e7mesini istemi\u015ftir. Bu da olmazsa “g\u00f6n\u00fcll\u00fc!” erimeye davet etmi\u015f, gelmeyenleri “vatan haini”, “din d\u0131\u015f\u0131” ilan edip soyk\u0131r\u0131mdan ge\u00e7irmi\u015f, bunlar\u0131 yapamad\u0131\u011f\u0131, kar\u015f\u0131s\u0131nda me\u015fru m\u00fcdafaa g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcndeyse bu defa da “g\u00f6n\u00fcll\u00fc g\u00f6\u00e7e” zorlam\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fcrtler de o d\u00f6nemki devletlerin galeyan\u0131na gelip, halklar\u0131n k\u0131r\u0131m\u0131na maalesef kat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bu da K\u00fcrtlerin masum su\u00e7suz oldu\u011funu g\u00f6stermez. E\u011fer ama\u00e7 tarihteki ac\u0131lar\u0131 yar\u0131\u015ft\u0131r\u0131p, birbirine kar\u015f\u0131 kullanmak olursa kim daha \u00e7ok “ac\u0131 \u00e7ekti” nin \u00e7etelesi tutulur. Bu da hi\u00e7bir halk\u0131n yaras\u0131n\u0131 saramayaca\u011f\u0131 gibi, deva olmaktan \u00e7ok yaray\u0131 daha fazla kanataca\u011f\u0131 a\u015fikard\u0131r. Ama ama\u00e7 tarihteki ac\u0131lar\u0131 payla\u015f\u0131p Demokratik Ulus \u00e7er\u00e7evesinde yaralar\u0131 sar\u0131p \u00e7\u00f6z\u00fcm olmaksa o zaman K\u00fcrtlerin de k\u0131y\u0131mlar\u0131n\u0131 vermemiz do\u011fru hesapla\u015fma ve vicdanl\u0131 olman\u0131n en temel ilkesi olacakt\u0131r. Kendi yurtlar\u0131nda dahi egemenlerin onca k\u0131r\u0131m\u0131na maruz kalan K\u00fcrtler, adeta “NAN’\u0131n yurdunda NAN’s\u0131z b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f” lard\u0131r. Bunca ac\u0131 g\u00f6rmelerine ra\u011fmen, yeri geldi\u011finde egemenlerce tahrik edilseler de “vatan bor\u00e7lar\u0131n\u0131” yerine getirmekten de geri kalmam\u0131\u015flard\u0131r! Bir\u00e7oklar\u0131 gibi “masumiyetlerini” yitirdikleri zamanlar\u0131 maalesef ya\u015fayabilmi\u015flerdir. K\u00fcrdistan’da Rum Halk\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131na ve genel tablonun ak\u0131\u015f\u0131na bakarsak:<\/p>\n
Erzurum: 11.yydan sonra T\u00fcrkler(\u015fimdiki Erzurum ismi, \u015fehrin ilk isminin Do\u011fu Roma \u0130mparatolu\u011fu II.Theodosius’un ismiyle ili\u015fkidir) Theodosipolis i\u00e7in ERZEN ismini kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Bas\u0131lan Sel\u00e7uklu paralar\u0131nda \u015fehrin ad\u0131 Erzen\u00fc-r- Rum, Erzen-i Rum, Erz-i Rum \u015fekillerinde yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rma verilerimizin sonucudur. Daha sonra bu isim Arz- \u0131 Rum olmu\u015f ve son olarak bug\u00fcnk\u00fc Erzurum \u015feklini alm\u0131\u015ft\u0131r. Erzurum’un vaktiyle Rumlar\u0131n \u015fehri olup ismini de oradan ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmi\u015f bulunuyoruz. Erzurum ile birlikte bir\u00e7ok il\u00e7e, k\u00f6y, mahalle ve nahiyesinde de Rumlar\u0131n vaktiyle yo\u011fun oldu\u011funu biliyoruz. Gezenek: Erzurum ilinin \u015eenkaya il\u00e7esine ba\u011fl\u0131 bir mahalledir. \u015eenkaya’ya ba\u011fl\u0131 Gezenek K\u00f6y\u00fc tarihi s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde Bizansl\u0131lar, Sel\u00e7uklular, vb. de\u011fi\u015fik devletlerin egemenli\u011fi alt\u0131nda kalm\u0131\u015f. Yavuz Sultan Selim’in Erzurumu 1514’de Akkoyunlular’dan al\u0131p Osmanl\u0131 topraklar\u0131na katmas\u0131yla Osmanl\u0131 egemenli\u011fi alt\u0131na girmi\u015ftir. 1878-79 y\u0131llar\u0131nda (93 harbi) Rus istilas\u0131na u\u011frayan ve ” Elviye-i Selase “(\u00fc\u00e7 sancak b\u00f6lgesi) i\u00e7erisinde yer alan Oltu sanca\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131, Kosor nahiyesinin bir mahallesi olan “\u00d6rt\u00fcl\u00fc mahallesi “(\u015fimdiki \u015eenkaya) ve Bard\u0131z \u00e7ay\u0131n\u0131n yukar\u0131s\u0131nda bulunan b\u00fct\u00fcn k\u00f6yler 1878 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan Ayestefenos antla\u015fmas\u0131 ile Kars vilayetine ba\u011flanarak harp tazminat\u0131 olarak Rus y\u00f6netimine b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00fcn mahallenin alt\u0131ndan akan Bard\u0131z Deresi 1917 y\u0131l\u0131na kadar Rusya ile Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu aras\u0131nda s\u0131n\u0131r te\u015fkil etmi\u015ftir. Bu tarihte Ermeni ve Rumlardan olu\u015fan halklar b\u00f6lgede ya\u015famaktayd\u0131lar. \u015eenkaya’n\u0131n bir\u00e7ok mahallesinde Ermeniler ve Rumlar ya\u015famaktayd\u0131(k\u00f6ylerin eski isimlerinin de T\u00fcrk\u00e7e olmay\u0131\u015f\u0131n\u0131n sebebi budur). Rumlar tam 33 sene mahallede ya\u015fad\u0131lar ta ki T\u00fcrk askeri b\u00f6lgeye gelinceye kadar. Rumlar\u0131n bu zaman s\u00fcrecinde k\u00f6y de kilise, evleri ve mezarl\u0131klar\u0131 oldu. \u015eu an mahallenin camisinin yerinde \u00f6nceden bir kilise varm\u0131\u015f ve yukar\u0131 \u00c7an\u00e7\u0131r denilen yerde b\u00fcy\u00fck bir mezarl\u0131k var. Ayr\u0131ca eski yayla denilen yer de Rumlar\u0131n yaylas\u0131yd\u0131 evlerin kal\u0131nt\u0131lar\u0131 hala var. Mahalledeki Rumlar geleneklerine \u00e7ok ba\u011fl\u0131yd\u0131lar. K\u0131rk g\u00fcn perhiz tutuyorlard\u0131 ve bu s\u00fcrede hi\u00e7 canl\u0131(et, s\u00fct, peynir, yumurta vb.) yemiyorlard\u0131. Vo\u015fkalara \u00e7a\u015f\u0131r tur\u015fusu vuruyorlard\u0131, \u00e7a\u015f\u0131r\u0131 \u00e7ok kullan\u0131yorlar. H\u0131ristiyan olduklar\u0131ndan Paskalya Bayram\u0131n\u0131 da kutluyorlar. Yumurtalar\u0131 renkli renkli boyuyor ve \u00f6ylece yutmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar, inan\u0131\u015flar\u0131na g\u00f6re onu tam yutabilen cennetlik birisi olur. Mahallede \u00f6len birinin ayaklar\u0131na yedi \u00e7ift \u00e7orap dikip giydirilir. Y\u0131l\u0131n belli zamanlar\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00e7evre k\u00f6ylerdeki Rumlar Veng(T\u00fctenocak) deki b\u00fcy\u00fck kilisede toplan\u0131rlar. Mahallenin en bak\u0131ml\u0131 evi Papaz\u0131n evidir, duvarlar\u0131 ve kilisenin i\u00e7i de resimlerle kapl\u0131 ve bu resimlerin de\u011ferli oldu\u011funu bilmeyen onlar\u0131 katletmek i\u00e7in giden k\u00f6yl\u00fcler bunlar\u0131 harap edip da\u011f\u0131t\u0131p, Kilisedeki \u00e7an\u0131 da mahalleden d\u0131\u015far\u0131 atm\u0131\u015flard\u0131r. Rumlar zengin de\u011fildiler. Ge\u00e7im kayna\u011f\u0131 hayvanc\u0131l\u0131kt\u0131r. Zaten hangi y\u00f6rede ya\u015f\u0131yorlarsa o y\u00f6renin co\u011frafyas\u0131na ayak uyduran bir ya\u015fam g\u00fctm\u00fc\u015flerdir. Herkesin evinde f\u0131r\u0131n\u0131 var ve somun ekmek pi\u015firilir (onlar\u0131n kulland\u0131klar\u0131 b\u00fcy\u00fck hamur tekneleri son 20-30 sene ye kadar mahallede kullan\u0131l\u0131yormu\u015f fakat \u015fu anda yok). Hala mahallede Rumlar var olup hepsinin gitmedi\u011fi belirtiliyor. Ama sorulsa yukar\u0131da bahsetti\u011fimiz sebeplerden \u00f6t\u00fcr\u00fc Rum olduklar\u0131n\u0131 kabul etmeyecekler. En iyi niyetlileri asl\u0131n\u0131, ge\u00e7mi\u015fini bilmedi\u011fini s\u00f6yler. Uzun y\u0131llar bir\u00e7ok halkla i\u00e7 i\u00e7e ya\u015fayabilen Rumlar, sonraki y\u0131llardaki k\u0131\u015fk\u0131rtmalarla birlikte \u00f6nce g\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fc toplay\u0131p yukar\u0131 \u00c7an\u00e7\u0131r’dan Kars’a do\u011fru gitmi\u015fler. Mahalleden ayr\u0131l\u0131rken de ” K\u00f6r olas\u0131n Posik arka\u015felek geldik arka\u015felek gidiyoruz” diyerek Allahuekber da\u011flar\u0131n\u0131n yama\u00e7lar\u0131nda yola dizildiler. Sonra da bask\u0131lar\u0131n artmas\u0131yla \u00fclkeyi terk ettikleri belirtiliyor. Benzer durum K\u00fcrdistan’\u0131n di\u011fer b\u00f6lgeleri i\u00e7in de pek farks\u0131z de\u011fildir. 1900?lerin ba\u015f\u0131nda yap\u0131lan n\u00fcfus say\u0131mlar\u0131na g\u00f6re; K\u00fcrdistan’da toplam yakla\u015f\u0131k olarak 12 bin Rum; Erzurum, Kars, Erzincan, Dersim, Ardahan, Amed, A\u011fr\u0131 ve \u00e7evrelerinde ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
…<\/p>\n
(Bu yaz\u0131n\u0131n devam\u0131n\u0131 sitemizde pdf dosyas\u0131 olarak “K\u00fcrdistan’da Ya\u015fayan Halklar ve \u0130nan\u00e7lar” konulu Kom\u00fcnar dergisinden okuyabilirsiniz.)<\/strong><\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Bir \u00fclkede, e\u011fer bir toplumdan bahsedersek o halka g\u00f6sterilecek en k\u0131ymetli davran\u0131\u015f; nicelikleri ne olursa olsun yuvarlak, genel tabirler kullanmadan o halk\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 en \u00fccra k\u00f6\u015feye inip, onlar\u0131n g\u00f6z\u00fcnden onlara bakmakt\u0131r. Halklar hakk\u0131nda genelleme yapmak, tek kavrama hapsetmek, pozitivist mant\u0131\u011f\u0131n tarih yakla\u015f\u0131m\u0131d\u0131r. Hele anlam\u0131n\u0131 bilmedi\u011fimiz halde kula\u011f\u0131m\u0131za ezberci sistemin a\u011fz\u0131ndan bula\u015fan kimi kavramlar vard\u0131r ki […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":774,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[],"class_list":["post-773","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarihsel-toplum"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/773","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=773"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/773\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":775,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/773\/revisions\/775"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/774"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=773"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=773"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=773"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}