<\/p>\n
<\/p>\n
Her ne kadar Anadolu’nun kap\u0131s\u0131 1071 Malazgirt Sava\u015f\u0131 ile T\u00fcrklere a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f olarak kabul edilse de, daha yo\u011funluklu olarak, Mo\u011follar\u0131n istilas\u0131 sonras\u0131nda MS. 13.yy’da Sel\u00e7uklu devletinin y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonraki s\u00fcre\u00e7te geli\u015fler ya\u015fanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunda \u0130zzeddin Keykavus’un ve onunla birlikte baz\u0131 T\u00fcrk obalar\u0131n\u0131n s\u0131\u011f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 Bizans \u0130mparatorlu\u011funun da \u00f6nemli bir rol\u00fc olmu\u015ftur. O s\u00fcre\u00e7te, bug\u00fcnk\u00fc gibi, \u00e7elik tellerle \u00e7evrilmi\u015f, duvarla \u00f6r\u00fcl\u00fc s\u0131n\u0131rlara sahip olmayan devletlerin h\u00fck\u00fcmranl\u0131klar\u0131 alt\u0131nda bulunan topraklar \u00fczerinde ya\u015fayan topluluklar aras\u0131ndaki; sosyal, k\u00fclt\u00fcrel, ekonomik ili\u015fkilerdeki ge\u00e7i\u015fkenlik, farkl\u0131 devletlerin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde ya\u015f\u0131yor olsalar da gerek T\u00fcrk gerekse de T\u00fcrkmen topluluklar\u0131n kendi aralar\u0131nda kurulu olan ili\u015fkiler i\u00e7in de ge\u00e7erlili\u011fini korumu\u015ftur. Hatta zaman zaman bu s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fm\u0131\u015flar; mevsimler, sava\u015flar ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 tehlikelere ba\u011fl\u0131 olarak farkl\u0131 \u00fclke ya da devletlerin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde kalan topraklar\u0131 kullan\u0131m alanlar\u0131 haline de getirebilmi\u015flerdir. Bu konuda ciddi bir engelle de kar\u015f\u0131la\u015fmam\u0131\u015flard\u0131r.\u00a0 Yukarda ismini and\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fclkelerin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde kalan topraklar \u00fczerinde ya\u015fayan T\u00fcrk ve T\u00fcrkmen topluluklar\u0131 i\u00e7inde b\u00f6yle bir ger\u00e7eklik s\u00f6z konusu olmu\u015ftur.<\/p>\n
O nedenle de denilebilir ki, Sel\u00e7uklu devletinin y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra K\u00fcrdistan ve Anadolu co\u011frafyas\u0131n\u0131n bir\u00e7ok b\u00f6lgesinde T\u00fcrk ve T\u00fcrkmen topluklar\u0131 da ya\u015famaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Ancak bu yer al\u0131\u015f i\u00e7erisinde, \u00fczerinde ya\u015fan\u0131lan topraklarda T\u00fcrk ve T\u00fcrkmen topluluklar\u0131n\u0131n ili\u015fki bi\u00e7imi ve kendilerini konumland\u0131rmalar\u0131 ayn\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar i\u00e7erisinde “Beylikler” etraf\u0131nda bir araya gelen T\u00fcrk topluklar\u0131 yerle\u015fik ya\u015fama ge\u00e7en, kendi i\u00e7lerinde daha \u00e7ok s\u0131n\u0131fsal ayr\u0131\u015fmay\u0131 ya\u015fayan ve \u00fcst s\u0131n\u0131flar\u0131n egemenli\u011fi alt\u0131nda siyasal bir yap\u0131lanma i\u00e7erisine girerlerken, ayn\u0131 zamanda iktidar g\u00fc\u00e7lerinin n\u00fcfus ve egemenlik alanlar\u0131n\u0131n geni\u015fletilmesi ve kal\u0131c\u0131 bir hale getirilmesinde de rol oynam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Sel\u00e7uklular\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra ba\u015flayan bu \u015fekilde ya\u015fanan konumland\u0131rma bi\u00e7imleri Osmanl\u0131 d\u00f6neminde stratejik bir hal alm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle de K\u00fcrdistan’\u0131n bug\u00fcn G\u00fcney- Bat\u0131 ve Serhat hatt\u0131nda co\u011frafyan\u0131n stratejik olarak g\u00f6r\u00fclen; ikmal, ge\u00e7i\u015f yollar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu yollar\u0131n kesi\u015fme ve denetleme noktalar\u0131nda bu \u00e7ok yayg\u0131n bir \u015fekilde uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. Buna g\u00f6re de, bu t\u00fcr yerle\u015fim alanlar\u0131 askeri bir \u00fcs, lojistik ve istihbarat sa\u011flayan karakollar olarak kabul g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken, buralara yerle\u015ftirilen T\u00fcrk topluluklar\u0131 da bir yandan birer reaya olarak; oraya yerle\u015ftirilen devlet g\u00f6revlilerine,\u00a0 “t\u0131mar” sahiplerine kar\u015f\u0131 “y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerini” yerine getirip vergilerini \u00f6demi\u015fler, di\u011fer yandan da adeta paramiliter bir\u00a0 milis g\u00fcc\u00fc haline getirilmi\u015flerdir. Cumhuriyet d\u00f6neminde de “T\u00fcrk” k\u00f6kenli oldu\u011fu iddia edilen topluluklar\u0131n K\u00fcrdistan’\u0131n muhtelif yerlerine yerle\u015ftirme politikas\u0131 daha sistemli bir bi\u00e7imde uygulanmaya devam etmi\u015ftir.<\/p>\n
Cumhuriyetin ilan\u0131ndan sonra, Erzurum, Erzincan, Elaz\u0131\u011f, Diyarbak\u0131r sonraki y\u0131llarda Van, Bitlis, Mu\u015f, A\u011fr\u0131, Hakkari vb. daha bir\u00e7ok il ve yerle\u015fim merkezine; Balkanlardan, Kafkaslardan, Afganistan’dan vb. \u00fclkelerden getirilen “T\u00fcrk” oldu\u011fu iddia edilen topluluklar\u0131n yerle\u015ftirilmi\u015f olmalar\u0131 da bu konuda ya\u015fanan somut \u00f6rnekler olma \u00f6zelli\u011fine sahiptir.<\/p>\n
T\u00fcrkmen topluluklar\u0131n K\u00fcrdistan ve Anadolu topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7 etmeleri ve kendilerine ya\u015fam alanlar\u0131 bulma aray\u0131\u015flar\u0131 iktidar\/devlet toplumu olarak bi\u00e7im kazanmaya ba\u015flayan, kazanan T\u00fcrk toplumlar\u0131ndan daha farkl\u0131 olmu\u015ftur. Bu topluluklar bir nevi Orta Asya’dan birlikte getirdikleri ya\u015fam al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131, ili\u015fki bi\u00e7imleri ve k\u00fclt\u00fcrlerini korumaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. K\u00fcrdistan’daki ve Anadolu’daki iktidar\/devlet d\u0131\u015f\u0131 topluluklarla olan ili\u015fkilerini de buna g\u00f6re geli\u015ftirmi\u015flerdir. \u0130ktidardan\/devletten, yerle\u015fik ya\u015famdan kendilerini uzak tutmu\u015flard\u0131r. Ya\u015famsal ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layacak, beslenecek, bar\u0131nacak ve g\u00fcvenliklerini sa\u011flayacak bi\u00e7imde kendilerini \u00f6rg\u00fctlendirmi\u015fler ve konumland\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Di\u011fer topluluklarla ili\u015fki i\u00e7erisinde olmu\u015flard\u0131r. Buna g\u00f6re ekonomilerini ve savunmalar\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
T\u00fcrkmen topluluklar\u0131 esas olarak ekonomilerini hayvanc\u0131l\u0131k \u00fczerine kurduklar\u0131 \u00fcretime dayal\u0131 olarak s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Konaklad\u0131klar\u0131 co\u011frafyan\u0131n \u00f6zelli\u011fine g\u00f6re de k\u0131smi tar\u0131m ve orman \u00fcr\u00fcnlerinden yararland\u0131klar\u0131 gibi, ihtiya\u00e7lar\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131 i\u00e7inde ta\u015f\u0131ma, ula\u015f\u0131m vb. gibi \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7inde olmu\u015flard\u0131r. Elde ettikleri \u00fcretim fazlal\u0131klar\u0131n\u0131 da di\u011fer ya\u015famsal ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in, pazara\/de\u011fi\u015fime sunarak kullanm\u0131\u015flard\u0131r. \u0130ktidar\/devlet g\u00fc\u00e7lerinden, e\u015fk\u0131yalardan, husumet i\u00e7erisinde olduklar\u0131 di\u011fer topluluklardan kendilerini korumak i\u00e7in de g\u00fcvenliklerini yine kendileri sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. O nedenle de her zaman silahl\u0131 olduklar\u0131 gibi, a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak mevsim ko\u015fullar\u0131na ba\u011fl\u0131 olmakla birlikte kendilerine kar\u015f\u0131 olas\u0131 y\u00f6nelimler\/sald\u0131r\u0131lar kar\u015f\u0131s\u0131nda haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olmak i\u00e7inde g\u00f6\u00e7er ya\u015fam\u0131 tercih etmi\u015fler, y\u00fcklerini, s\u00fcr\u00fclerini ve ula\u015f\u0131m ara\u00e7lar\u0131n\u0131 (Develerini, atlar\u0131n\u0131, e\u015feklerini vb.) hep haz\u0131r halde tutmu\u015flard\u0131r. Kimi zaman da konaklad\u0131\u011f\u0131, ge\u00e7tikleri arazilerin sahibi olan a\u015firetlerle, beyliklerle anla\u015farak o topraklar\u0131 kullan\u0131yor olman\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak vergiler \u00f6demi\u015flerdir.<\/p>\n
Ancak s\u00fcrekli olarak egemen iktidar ve devletlerle ve onlarla i\u015fbirli\u011fi i\u00e7erisinde olan a\u015firetlerle s\u00fcrekli olarak \u00e7eli\u015fki, anla\u015fmazl\u0131k ve \u00e7at\u0131\u015fma i\u00e7erisinde de olmu\u015flard\u0131r. O nedenledir ki, T\u00fcrkmenlerin tarihi ayn\u0131 zamanda kendilerine y\u00f6nelik sald\u0131r\u0131lar kar\u015f\u0131s\u0131nda s\u00fcrekli bir direnme tarihi olma gibi bir \u00f6zellik ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde, \u0130slam dinini de, yerle\u015fik ya\u015fama ge\u00e7en T\u00fcrk topluluklar\u0131 gibi, \u00fcstten anla\u015farak kabul etmemi\u015flerdir. Kendi inan\u00e7lar\u0131na ve geleneklerine ba\u011fl\u0131 kalmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Bu anlamda egemen, iktidar \u0130slam\u0131na\/S\u00fcnnili\u011fe kar\u015f\u0131t bir pozisyonda olmu\u015flard\u0131r. Daha \u00e7okta kendi inan\u00e7lar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda olan inan\u00e7lara kar\u015f\u0131 katliamc\u0131 bir \u00f6zellik ta\u015f\u0131yan iktidar \u0130slam\u0131n\u0131n\/S\u00fcnnili\u011fin ula\u015famayaca\u011f\u0131 co\u011frafyalarda kendilerine mekan tutmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Daha \u00f6nce Orta Asya s\u0131n\u0131rlar\u0131na kadar geni\u015f bir alanda etkisini g\u00f6steren ve yabanc\u0131s\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 Zerd\u00fc\u015fti inanc\u0131nda olan K\u00fcrtler ve Arap \u0130slam\/Alevileri ile ekonomik, sosyal, k\u00fclt\u00fcrel vb. alanlarda kurdu\u011fu ili\u015fkiler b\u00f6yle bir kar\u015f\u0131 koyu\u015f i\u00e7erisinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f ve onlar\u0131n inan\u00e7 sistemleri ile de kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fimler i\u00e7erisine girilmi\u015ftir. Egemen, \u0130ktidar \u0130slam’\u0131n Mezhebi olan S\u00fcnnili\u011fe kar\u015f\u0131 bir direni\u015f i\u00e7erisinde olmu\u015ftur.<\/p>\n
B\u00f6yle bir ger\u00e7eklik i\u00e7erisinde de kendilerini iktidar \u0130slam\u0131na\/ S\u00fcnnili\u011fe kar\u015f\u0131 savunan \u0130slam\/Alevili\u011fine (Ali taraftarlar\u0131na) daha yak\u0131n hissetmi\u015fler ve onlarla da belirli bir ili\u015fkilenme i\u00e7erisine girmi\u015flerdir. Daha sonra \u0130slam Alevili\u011fini kabul etmelerinde de bu ili\u015fkinin \u00f6nemli bir rol\u00fc olmu\u015ftur. Ancak Alevilik i\u00e7erisinde kendi dinsel inan\u0131\u015flar\u0131n\u0131, Zerd\u00fc\u015fti K\u00fcrtlerle olan ili\u015fkide ya\u015fad\u0131klar\u0131 etkilenmeleri de belirli y\u00f6nleriyle korumu\u015flard\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar T\u00fcrkmenlikle, Alevili\u011fin birbirini tamamlayan kimlikler olarak an\u0131lmas\u0131n\u0131n\/g\u00f6r\u00fclmesinin ve Zerd\u00fc\u015ftilikten etkilenmesinin nedenini de bu ger\u00e7eklikler olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n
T\u00fcrkmen obalar\u0131n\u0131n, oymaklar\u0131n\u0131n, \u0130slam\/S\u00fcnni mezhebini resmi din haline getirmi\u015f olan di\u011fer T\u00fcrk topluklar\u0131n\u0131n ve onlar\u0131n devletlerinin s\u00fcrekli sald\u0131r\u0131 ve katliamlar\u0131yla kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015f olmalar\u0131n\u0131n bir nedenini de bu ger\u00e7eklik olu\u015fturmu\u015ftur. Fakat buna kar\u015f\u0131 da s\u00fcrekli olarak direnmi\u015flerdir, katliamlar ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. \u0130slam\/S\u00fcnni mezhebi d\u0131\u015f\u0131nda olan inan\u00e7lara sahip olan topluluklarla da s\u00fcrekli olarak rahat bir ili\u015fkilenme ve al\u0131\u015f- veri\u015f i\u00e7erisinde olunmu\u015ftur.<\/p>\n
Tarihte ilk Sel\u00e7uklulara kar\u015f\u0131 ba\u015flayan Sultan Sencer’in esaretine kadar varan isyanlar ve sonras\u0131nda; Anadolu Sel\u00e7uklar\u0131 ve Osmanl\u0131lar d\u00f6neminde de devam etmi\u015ftir. Denilebilir ki; bu y\u00f6nleriyle de kendilerini Cumhuriyet d\u00f6nemine de miras olarak b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
T\u00fcrkmen \u0130syanlar\u0131<\/p>\n
T\u00fcrkmen isyanlar\u0131na ge\u00e7meden \u00f6nce, Osmanl\u0131 devletinin olu\u015fum s\u00fcrecinde I. Murad’a kadar ki d\u00f6nemde T\u00fcrkmenlerle, Osmanl\u0131 beyli\u011fi\/devleti aras\u0131ndaki ili\u015fkiye de burada de\u011finmekte yarar vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu d\u00f6nemlerde T\u00fcrkmen boylar ile Osmanl\u0131 aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fmalara varan ciddi bir sorundan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Hatta aralar\u0131ndaki ili\u015fkiler biraz daha yak\u0131nd\u0131r. Osman Beyin; \u015eeyh Edebali ( ki, k\u0131z\u0131 Mal Hatun Osman Bey ile evlidir), o\u011flu ve sonraki Han’lar (Sultanlar da denilebilir) Orhan Beyin; Geyikli Baba ve I.Murad’\u0131nda; Abdal Musa, Abdal Murad gibi Velai- Babai tarikat \u015eeyhleri ile olan ili\u015fkileri de bunu g\u00f6stermektedir. Yine Osmanl\u0131 devlet sisteminin oturtulmas\u0131nda Hac\u0131 Bekta\u015f Veli’nin, T\u00fcrkmen Gazilerinin Bizans topraklar\u0131n\u0131n Osmanl\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda ve buralarda ya\u015fayan insanlar\u0131n \u0130slamla\u015fmas\u0131nda oynam\u0131\u015f olduklar\u0131 rol, H\u0131ristiyan \u00e7ocuklar\u0131n sava\u015f\u00e7\u0131 olarak dev\u015firildikeri Yeni\u00e7eri Oca\u011f\u0131n\u0131n inan\u00e7 olarak Bekta\u015filikle olan ili\u015fkisini de unutmamak gerekmektedir. Y\u0131ld\u0131r\u0131m Beyaz\u0131t d\u00f6nemine kadar da b\u00f6yle gitmi\u015ftir. Ama sonras\u0131 d\u00f6nem de tamamen ili\u015fkiler tersine d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr.\u00a0 Ancak T\u00fcrkmenlerin direni\u015fleri, bu s\u00fcre\u00e7ten sonra ba\u015flamam\u0131\u015ft\u0131r. K\u00f6kleri 8.yy’da hem Emevi devletinin y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131nda \u00f6nemli rol oynayan hem de Abbasi iktidar kli\u011fine kar\u015f\u0131 bir direni\u015f i\u00e7erisinde olan Ebu M\u00fcslim Horasani’ye,\u00a0 yine 9.yy’da Abbasi Halifeli\u011fine kar\u015f\u0131 ba\u015fkald\u0131ran ba\u015f\u0131nda bir T\u00fcrk komutan\u0131 olan Af\u015fin Haydar bin Kavus’un bulundu\u011fu,\u00a0 yine k\u00f6le T\u00fcrklerden olu\u015fan ordu taraf\u0131ndan bast\u0131r\u0131lan; Babek H\u00fcremi isyan\u0131na kadar dayand\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Sel\u00e7uklular d\u00f6nemiyle birlikte de art\u0131k s\u00fcrekli bir hal almas\u0131 s\u00f6z konusu olmu\u015ftur. Sel\u00e7uklulara kar\u015f\u0131 1133’de Sultan Sencer’in esaretiyle sonu\u00e7lanan, kendi i\u00e7erisinde birle\u015fen T\u00fcrkmenlerin \u0130syan\u0131 da, bunlardan ilkini olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu isyan\u0131n nedeni de, Sel\u00e7uklulara vergi olarak koyun s\u00fcr\u00fclerini “g\u00f6ndermedikleri” gerek\u00e7e g\u00f6sterilerek, g\u00f6\u00e7ebe T\u00fcrkmen topluluklara kar\u015f\u0131 geli\u015ftirilen bask\u0131 ve ordular\u0131n\u0131 \u00fczerlerine g\u00f6ndermeleri olu\u015fturmu\u015ftur. Sel\u00e7uklulara kar\u015f\u0131 ikinci b\u00fcy\u00fck isyanlar\u0131 da G\u0131yaseddin Keyh\u00fcsrev d\u00f6neminde 13.yy (1237)’da ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Baba \u0130shak’\u0131n ad\u0131yla an\u0131lan bu direni\u015f d\u00f6nemin en b\u00fcy\u00fck isyan\u0131 olarak tarihe ge\u00e7mi\u015ftir. K\u00fcrdistan ve Anadolu co\u011frafyas\u0131 \u00fczerinde ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Ad\u0131yaman’da ba\u015flam\u0131\u015f Halep’ten, Malatya’ya, Sivas’a kadar uzanm\u0131\u015f Anadolu nun derinliklerine; Tokat, Amasya vb. yerle\u015fim merkezlerine kadar etkisini g\u00f6stermi\u015ftir. Alevi\/T\u00fcrkmen direni\u015fi olarak tarihe ge\u00e7mi\u015f olsa da, ba\u015fta K\u00fcrt Alevileri olmak \u00fczere, Anadolu Sel\u00e7uklular\u0131ndan zarar g\u00f6ren di\u011fer topluluklarda bu direni\u015f i\u00e7erisinde yerlerini alm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Bu \u00f6zellik sadece Baba \u0130shak direni\u015fiyle de s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. Ebu M\u00fcsl\u00fcm ve Babek H\u00fcrremi direni\u015finde de benzeri bir \u00f6zellikle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Onun i\u00e7indir ki gerek Ebu M\u00fcsl\u00fcm Horasani’ye ve gerekse de Babek H\u00fcrremi’ye t\u00fcm Ortado\u011fu halklar\u0131 sahip \u00e7\u0131kmakta kendilerinden kabul etmekte ve direni\u015f tarihlerinde yer vermektedirler. Bunlar Ortado\u011fu’nun kimliksel, k\u00fclt\u00fcrel, inan\u00e7sal zenginliklerini temsil etmi\u015flerdir. Benzeri bir \u00f6zellik 15.yy?da (1420) Osmanl\u0131 Sultan\u0131 I. Mehmet d\u00f6neminde ya\u015fanan \u015eeyh Bedrettin \u0130syan\u0131 i\u00e7inde ge\u00e7erlidir. \u0130syan Anadolu’nun Ayd\u0131n, Manisa, \u0130zmir vb. illerinde ba\u015flam\u0131\u015f olsa da bug\u00fcnk\u00fc Mekodanya i\u00e7lerine kadar geni\u015f bir alanda ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130syan\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 g\u00f6vdesini T\u00fcrkmen Alevileri olu\u015fturmakla birlikte, i\u00e7erisinde Rum, Yahudi vb. topluluklar, esnaf, zanaat\u00e7\u0131 vb. toplumsal kesimler de yer alm\u0131\u015flard\u0131r. \u0130syan\u0131n talepleri toplumcu bir \u00f6zellik ta\u015f\u0131makla birlikte, ortakla\u015fa bir ya\u015fam sisteminin\/d\u00fczeninin kurulmas\u0131n\u0131 \u00f6n g\u00f6rmektedir.<\/p>\n
16. ve 17.yy’lar T\u00fcrkmen Alevileri i\u00e7in katliamlar ve bunlara kar\u015f\u0131 geli\u015ftirilen direni\u015fler tarihi olmu\u015ftur. Bu y\u00fczy\u0131llar Osmanl\u0131lar i\u00e7in; her ne kadar imparatorluk belirlemesinde bulunuluyor olsa da, 15.yy’daki g\u00fcc\u00fcn\u00fc kaybetti\u011fi, o nedenle de Bat\u0131ya do\u011fru y\u00f6nelimlerinin durdu\u011fu ve y\u00f6n\u00fcn\u00fc Anadolu’ya, Ortado\u011fu’ya \u00e7evirdi\u011fi bir d\u00f6nem olmu\u015ftur.<\/p>\n
Bu y\u00fczy\u0131llar da Avrupa’da kendilerini Roma \u0130mparatorlu\u011funun devam\u0131 ve miras\u00e7\u0131s\u0131 olarak g\u00f6ren \u0130spanya, Kutsal Cermen (Alman) Roma, Fransa, Avusturya-Macaristan imparatorlu\u011fu gibi g\u00fc\u00e7l\u00fc devletler kurulmu\u015ftur. Buna m\u00fctakiben ke\u015fifler alt\u0131nda deniz a\u015f\u0131r\u0131 yeni hegemonya aray\u0131\u015flar\u0131 kara yollar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda ticaretin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 deniz ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131na dayal\u0131 yeni yollar\u0131n kullan\u0131lmaya ba\u015flamas\u0131na neden olmu\u015ftur. T\u00fcm bunlar ise Osmanl\u0131n\u0131n o g\u00fcne kadar hazinesini doldurdu\u011fu servetlerin kaynaklar\u0131n\u0131n geri \u00e7ekilmesine tabiri caizse kurumas\u0131na neden olmu\u015ftur ve bunun bir sonucu olarak ta y\u00f6n\u00fcn\u00fc “Do\u011fu” ya do\u011fru \u00e7evirmi\u015ftir. M\u0131s\u0131r Memluklar\u0131 ve \u0130ran-Safavileri ile i\u00e7erisine girdi\u011fi b\u00fcy\u00fck sava\u015flar ve \u0130slam Halifeli\u011fini ele ge\u00e7irme aray\u0131\u015flar\u0131 da bunun bir sonucu olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n
Osmanl\u0131 devletinin “Do\u011fu” ya do\u011fru ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 bu y\u00f6nelimden T\u00fcrkmen topluluklar\u0131 da pay\u0131na d\u00fc\u015feni alm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131 bu s\u00fcre\u00e7te Anadolu da tek t\u00fck kalm\u0131\u015f, bir nevi otonom kalm\u0131\u015f T\u00fcrk beyliklerinin varl\u0131klar\u0131na son vererek kendi egemenli\u011fi alt\u0131na al\u0131rken; g\u00f6\u00e7ebe, a\u015firet \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131yan ve kom\u00fcnal bir ya\u015fam i\u00e7erisinde olan T\u00fcrkmen boylar\u0131na kar\u015f\u0131 da bir sald\u0131r\u0131 ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sald\u0131r\u0131larda temel ama\u00e7 olarak; T\u00fcrkmenlerin, tebaa haline getirilerek T\u00fcrkle\u015ftirilmesi (yani yerle\u015fik ya\u015fama ge\u00e7meleri, devlete s\u00fcrekli olarak vergilerini vermeleri, sava\u015flarda yer alacak asker vermesi ve inan\u00e7lar\u0131ndan vazge\u00e7irilerek \u0130slam\/S\u00fcnni mezhebine ge\u00e7melerinin sa\u011flanmas\u0131) olmu\u015ftur. Bunu ger\u00e7ekle\u015ftirirken de \u015eeref Han’\u0131n “\u015eerefname” kitab\u0131nda yine \u015e\u00fckri Bitlisinin Mardin Kalesini d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in Osmanl\u0131 ordular\u0131yla birlikte K\u0131z\u0131lba\u015flara kar\u015f\u0131 nas\u0131l “m\u00fccadele” ettiklerini dile getiri\u015flerinde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ( Aktaran; Vedat \u00d6zg\u00fcl- K\u0131z\u0131lba\u015fl\u0131k ve T\u00fcrkmenler) gibi kendileri gibi\u00a0 \u0130slam\/S\u00fcnni mezhebini benimsemi\u015f olan ba\u015fta K\u00fcrt a\u015firetleri olmak \u00fczere, farkl\u0131 kimlik ve k\u00fclt\u00fcrlerden olan topluluklar\u0131 da kullanm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
T\u00fcm bunlara kar\u015f\u0131 \u00f6nemli bir n\u00fcfus yo\u011funlu\u011funa ve etki g\u00fcc\u00fcne sahip olan T\u00fcrkmen\/Alevileri 16. ve 17.yy’larda Osmanl\u0131 devletine kar\u015f\u0131 neredeyse Anadolu’nun tamam\u0131nda direni\u015fe ge\u00e7mi\u015flerdir. Bir genelleme yap\u0131larak “Celal’i ayaklanmalar\u0131” olarak da nitelendirilen bu direni\u015fler i\u00e7erisinde de: \u015eah Kulu ( 1511- Antalya’da ba\u015flay\u0131p, Sivas’a kadar olan co\u011frafya da), Baba Zennun ( 1526- Kayseri’de ba\u015flay\u0131p, t\u00fcm \u00e7evre illerinde), Kalender \u00c7elebi (1527- Mara\u015f’ta ba\u015flay\u0131p, Tokat’a, Amasya’ya kadar varan bir alanda), Pir Sultan Abdal (16.yy’\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131- Sivas) direni\u015fleri \u00f6nemli bir yer tutmu\u015flard\u0131r. Bu direni\u015flere; yine neredeyse tamam\u0131 olarak da de\u011ferlendirilebilecek olan a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 g\u00f6vdeyi T\u00fcrkmen- Alevi topluluklar\u0131 olu\u015fturuyor olsa da,\u00a0 topraks\u0131z k\u00f6yl\u00fclere, a\u011f\u0131r vergi y\u00fck\u00fc alt\u0131nda ezilenlere, esnaflara, zanaat\u00e7\u0131lara, Medrese \u00f6\u011frencilerine, asker s\u0131n\u0131f\u0131ndan olan Levent ve Sekbanlara, topraklar\u0131 ellerinden al\u0131nan k\u00f6yl\u00fclere, vb. var\u0131ncaya Osmanl\u0131 devleti ve onun y\u00f6netiminde ho\u015fnut olmayanlar\u0131nda kat\u0131l\u0131mlar\u0131 ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Ancak, bu direni\u015fler kanla bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ekle\u015fen katliamlarda da 65 bin T\u00fcrkmen Alevisi kuyulara doldurularak Osmanl\u0131 Pa\u015fas\u0131 Kuyucu Murat’\u0131n komutas\u0131 alt\u0131ndaki askerler taraf\u0131ndan katledilmi\u015flerdir.<\/p>\n
<\/p>\n
16. – 17.yy \u0130syanlar\u0131 Sonras\u0131<\/p>\n
Bu \u015fekilde direni\u015flerin kanla bast\u0131r\u0131lmas\u0131 ve ard\u0131ndan ya\u015fanan katliamlarla birlikte, 17.yy sonras\u0131; T\u00fcrkmen Alevileri i\u00e7inde yeni bir d\u00f6nemin ba\u015flang\u0131c\u0131 anlam\u0131na gelmi\u015ftir. Osmanl\u0131 devleti katliamlardan geriye kalan T\u00fcrkmen topluluklar\u0131na y\u00f6nelik olarak yeni fermanlar yay\u0131nlayarak uygulamaya koymu\u015ftur. \u0130syanlara neden olan; vergilendirme, asker verme, belirli b\u00f6lgelere yerle\u015ftirilerek Osmanl\u0131 tebaas\u0131 olarak orada devlete kar\u015f\u0131 y\u00fck\u00fcml\u00fcklerini yerine getirerek, adeta birer karakol rol\u00fcn\u00fc oynama, inan\u00e7sal olarak da \u0130slam\/S\u00fcnnili\u011fini kabul etmelerini sa\u011flama vb. lerin yan\u0131 s\u0131ra; s\u00fcrg\u00fcn ve iskanlara ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bo\u015f olan, yerle\u015fime uygun olmayan araziler, demografik yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek ama\u00e7l\u0131 M\u00fcsl\u00fcman ve T\u00fcrk olmayan topluluklar\u0131n n\u00fcfus olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgeler, s\u0131n\u0131r boylar\u0131 vb. gibi alanlarda \u00f6ncelikli belirlenen iskan b\u00f6lgeleri olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n
17.yy sonras\u0131nda Balkan \u00fclkelerinde, oran\u0131n\u0131n yerle\u015fik halklar\u0131 i\u00e7erisinde T\u00fcrkmen topluluklar\u0131n n\u00fcfus oranlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011falmas\u0131, o g\u00fcne kadar yerle\u015fik ya\u015fam\u0131n fazla olmad\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 kurak ve batakl\u0131k b\u00f6lgelerde yeni yerle\u015fkelerin olu\u015fmas\u0131, Osmanl\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131r olarak belirlenen hatlarda vb. T\u00fcrkmen n\u00fcfusun artmas\u0131 vb. bu anlamda \u00f6nemli bir g\u00f6sterge olmu\u015ftur. Ki, bunlar ger\u00e7ekle\u015ftirilirken, askeri zor ve bask\u0131 ile birlikte te\u015fvik edici, kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131, \u00f6zendirici,\u00a0 “imkanlar” sunan politikalar\u0131n izlenilmesinden de geri kal\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Bunlarla da s\u0131n\u0131rl\u0131 kal\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkmenlerin devlete kar\u015f\u0131 ba\u015fka y\u00fck\u00fcml\u00fckler alt\u0131na girmeleri de sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0 Ordunun her t\u00fcrl\u00fc a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n, y\u00fcklerinin, silahlar\u0131n\u0131n ve nakli i\u015flerinin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi, yard\u0131mc\u0131 kuvvet olarak konumlanmas\u0131, yol, k\u00f6pr\u00fc, imar, su yolu, onar\u0131m, bunlar\u0131n korunmas\u0131, maden \u00e7\u0131karma, gemi yap\u0131m\u0131, et ve hayvan \u00fcr\u00fcnlerinin kar\u015f\u0131lanmas\u0131 vb. akla gelebilecek olan her t\u00fcrl\u00fc ihtiyac\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131 i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r hale getirilmi\u015flerdir.<\/p>\n
Yine T\u00fcrkmen Alevi inanc\u0131n\u0131n Kom\u00fcnal, direni\u015f\u00e7i yanlar\u0131n\u0131 tahribata u\u011fratarak yok etme ve i\u00e7lerinde i\u015fbirlik\u00e7i bir kesim aray\u0131\u015flar\u0131 i\u00e7erisine girilmi\u015f ve bu do\u011frultuda da \u00f6nemli bir mesafe kat edilmi\u015ftir. Bu s\u00fcre\u00e7le birlikte iktidardan\/devletten uzak, kendi de\u011ferlerine ba\u011fl\u0131 bir ya\u015fam\u0131 esas alan T\u00fcrkmen Alevi topluluklar\u0131 i\u00e7erisinde, devlet fideli\u011finde ye\u015feren, iktidar “nimetlerinden” yararlanan \u00f6zellikle de Ruhani kesimleri i\u00e7erisinde i\u015fbirlik\u00e7ilik geli\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Anadolu T\u00fcrkmenleri \u00fczerinde \u00f6nemli bir etkisi olan Hac\u0131 Bekta\u015fi Postu i\u00e7erisinde “Babai” ve “\u00c7elebi” gibi ya\u015fanan ayr\u0131\u015fman\u0131n da tart\u0131\u015fmas\u0131z bir \u015fekilde, bununla do\u011frudan bir ba\u011f\u0131 vard\u0131r. 16.-17.yy isyanlar\u0131 sonras\u0131nda \u00e7ok sistemli bir \u015fekilde uygulamaya konan bu politikalar, T\u00fcrkmen topluluklar\u0131n h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde yerle\u015fik ya\u015fama ge\u00e7melerini sa\u011flarken, onlar\u0131n elimine edilerek ba\u015fkala\u015f\u0131ma u\u011framalar\u0131na giderek T\u00fcrkle\u015fme ve devlet dini\/mezhebi olan \u0130slam\/S\u00fcnnilik i\u00e7erisinde erimelerine ya da etkisi alt\u0131na girmelerine neden olmu\u015ftur. Osmanl\u0131 devletinin, \u0130ran Safevileri ile i\u00e7erisine girdi\u011fi rekabetin de etkisiyle di\u011fer yorumlar\u0131na ra\u011fmen daha esnek olan ve bir y\u00f6n\u00fcyle M\u00fcsl\u00fcman ve S\u00fcnni mezhebinden olmayan topluluklar\u0131n i\u00e7erisine girmesi\/kabul etmesi daha rahat olan S\u00fcnni\/Hanifili\u011fi devlet taraf\u0131ndan desteklenir bir konuma getirilmesinin de bunda \u00f6nemli bir rol\u00fc olmu\u015ftur. Cumhuriyet sonras\u0131 y\u0131llarda da T\u00fcrkmen\/Alevilerine y\u00f6nelik uygulamaya konan bu politikalar daha sistemli bir hale getirilmi\u015ftir. \u00d6zellikle de T\u00fcrkmenlerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00f6lgelere y\u00f6nelik olarak \u00f6zel politikalar geli\u015ftirilmi\u015f, devlet b\u00fcnyesinde g\u00f6revlendirmelerde bulunulmu\u015f ve i\u015fbirlik\u00e7i bir kesim olu\u015fturulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u015fekilde T\u00fcrkmenler sadece tarihteki yerleriyle, o da \u00e7arp\u0131t\u0131larak anlat\u0131lan “hikayelerin” anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir konu haline getirilmek istenilmi\u015ftir. Bunda da \u00f6nemli oranda ba\u015far\u0131l\u0131 olunmu\u015ftur.<\/p>\n
Gelinen a\u015famada Anadolu ve K\u00fcrdistan co\u011frafyas\u0131nda T\u00fcrkmen ya\u015fam\u0131, k\u00fclt\u00fcr\u00fc g\u00f6r\u00fclmez bir hale getirilmi\u015ftir.\u00a0 Konar-g\u00f6\u00e7er ya\u015fam tarz\u0131n\u0131 esas alan T\u00fcrkmen topluluklar\u0131n\u0131n neredeyse izine rastlanamaz bir hale gelmi\u015ftir. Bu \u015fekilde tamamen kapitalist pazar\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak, hakim T\u00fcrk s\u0131n\u0131fla\u015fmas\u0131 i\u00e7erisinde her i\u015fte kullan\u0131lan, her i\u015fe s\u00fcr\u00fclen, iliklerine kadar s\u00f6m\u00fcr\u00fclen “devlet toplumunun” bir eki, par\u00e7as\u0131 haline getirilmi\u015flerdir\/ T\u00fcrkle\u015ftirilmi\u015flerdir. Kendi ekonomilerini olu\u015fturmaktan,\u00a0 g\u00fcvenliklerini sa\u011flamaktan uzakla\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da Toros da\u011flar\u0131 etekleri ve yaylalar\u0131nda, Ege’nin Ayd\u0131n gibi baz\u0131 i\u00e7 \u015fehirlerinde g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor olsa da bu ger\u00e7eklik de\u011fi\u015fmemektedir. Zaten bunlarda “Turistik”; g\u00f6sterim\/ ticari ama\u00e7l\u0131 olarak tutulmaktad\u0131rlar. Oysa Kastamonu’dan- Afyon’a, \u00c7ank\u0131r\u0131’dan- Isparta’ya, Antalya’dan- \u0130zmir’e, Manisa’dan- Bal\u0131kesir’e- Yozgat’a- Aksaray’a, Tokat’a, Amasya’ya Sivas’a oradan da Malatya, Ad\u0131yaman ve Serhata kadar uzanan\u00a0 Anadolu ve K\u00fcrdistan co\u011frafyas\u0131n\u0131n derinliklerinde buralar\u0131n bir zenginli\u011fi olarak hep kendilerini var etmi\u015flerdi. \u015eimdi buralarda neredeyse isim olarak bahsetmenin d\u0131\u015f\u0131nda T\u00fcrkmenlerden bahsetmenin bir olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 kalmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
B\u00f6yle bir ger\u00e7eklik i\u00e7erisinde, T\u00fcrkmenlik konusunda son derece bilin\u00e7li olarak yap\u0131lan \u00e7arp\u0131tmalara da rastlan\u0131lmaktad\u0131r. Hatta denilebilir ki, T\u00fcrkmenlik as\u0131l ger\u00e7ekli\u011fine g\u00f6re de\u011fil de, yap\u0131lan bu \u00e7arp\u0131tmalara g\u00f6re bilin\u00e7lere yerle\u015ftirilmeye ve hakim d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi haline getirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu da daha \u00e7ok devlet taraf\u0131ndan belirlenen resmi ideolojiye g\u00f6re geli\u015ftirilmektedir. Bunu hem T\u00fcrkmen\/Alevi inanc\u0131nda olanlarda hemde S\u00fcnni\/Hanifi mezhebine ge\u00e7mi\u015f ve kendilerini hala ismen T\u00fcrkmen olarak ifadelendiren kesimlerde de g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
\n
(yaz\u0131n\u0131n tamam\u0131 sitemizde pdf dosyas\u0131 olarak “K\u00fcrdistan’da Ya\u015fayan Halklar ve \u0130nan\u00e7lar” ba\u015fl\u0131kl\u0131 Kom\u00fcnar say\u0131s\u0131n\u0131n i\u00e7erisindedir.)<\/strong><\/p>\n \n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Her ne kadar Anadolu’nun kap\u0131s\u0131 1071 Malazgirt Sava\u015f\u0131 ile T\u00fcrklere a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f olarak kabul edilse de, daha yo\u011funluklu olarak, Mo\u011follar\u0131n istilas\u0131 sonras\u0131nda MS. 13.yy’da Sel\u00e7uklu devletinin y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonraki s\u00fcre\u00e7te geli\u015fler ya\u015fanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunda \u0130zzeddin Keykavus’un ve onunla birlikte baz\u0131 T\u00fcrk obalar\u0131n\u0131n s\u0131\u011f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 Bizans \u0130mparatorlu\u011funun da \u00f6nemli bir rol\u00fc olmu\u015ftur. O s\u00fcre\u00e7te, bug\u00fcnk\u00fc gibi, \u00e7elik […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":783,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[],"class_list":["post-788","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarihsel-toplum"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/788","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=788"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/788\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":789,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/788\/revisions\/789"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/783"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=788"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=788"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=788"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}