<\/p>\n
<\/p>\n
Kafkasya ve \u0130ran platosu ile Hazar Denizi k\u0131y\u0131s\u0131ndaki co\u011frafya’da ya\u015fayan T\u00fcrkmen halk\u0131d\u0131r. En kalabal\u0131k Azeri n\u00fcfusu, \u0130ran s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde bulunan G\u00fcney Azerbaycan?da ya\u015famakta olup, N\u00fcfuslar\u0131; 18-20 milyon aras\u0131 oldu\u011fu belirtilmektedir. Azerbaycan?da; 9 milyon Azeri ya\u015famaktad\u0131r. Ayr\u0131ca de\u011fi\u015fik nedenlerle g\u00f6\u00e7 ettikleri Rusya, T\u00fcrkiye, G\u00fcrcistan, Ukrayna, Kazakistan, ABD, Almanya ve K\u00fcrdistan gibi co\u011frafyalarda varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedirler. Toplam n\u00fcfuslar\u0131n\u0131n, 30 milyon civar\u0131nda oldu\u011fu tahmin edilmektedir.<\/p>\n
Azeriler, Kafkasi bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc (yerel) ta\u015f\u0131malar\u0131na ra\u011fmen, di\u011fer k\u00fclt\u00fcrel etkileri de ya\u015farlar. Kuzey Azeriler’inde Kafkasi (yerel) k\u00fclt\u00fcr \u00f6zellikleri daha yo\u011fun iken, G\u00fcney Azerler’inde ise, \u0130rani k\u00fclt\u00fcr etkileri yo\u011fun g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Kendi k\u00fclt\u00fcrel ve geleneksel de\u011ferlerini, yerel k\u00fclt\u00fcrler i\u00e7inde ya\u015fatmaktad\u0131rlar. Azeriler’in dili, Azerice’dir. Dinsel inan\u0131\u015flar\u0131 ise, \u00e7o\u011funlu\u011fu \u015eii-\u0130slam inanc\u0131na sahip iken, bir k\u0131sm\u0131 da S\u00fcnni-\u0130slam, Zerd\u00fc\u015ft, H\u0131ristiyan gibi inan\u00e7lara sahiptir.<\/p>\n
Azeriler, K\u00fcrdistan’\u0131n Kuzey ve Rojh\u0131lat par\u00e7alar\u0131nda ya\u015famaktad\u0131rlar. Kuzey K\u00fcrdistan’da I\u011fd\u0131r, Kars, A\u011fr\u0131, Van, Erzurum gibi yerlerde varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedirler.<\/p>\n
Kuzey K\u00fcrdistan’\u0131n \u0130d\u0131r (I\u011fd\u0131r) \u015fehir merkezi ve merkeze ba\u011fl\u0131 baz\u0131 k\u00f6yler ile Karakoyunlu, Aral\u0131k, Tuzluca il\u00e7elerinin merkezleri ve \u00e7ok say\u0131da k\u00f6yde Azeriler ya\u015famaktad\u0131r. Ge\u00e7im kaynaklar\u0131; tar\u0131m, hayvanc\u0131l\u0131k-yaylac\u0131l\u0131k, ticaret, esnafl\u0131k vb. olup, hem \u015fehir merkezlerin de, hem de k\u00f6yler de ikamet etmektedirler. Dil ve k\u00fclt\u00fcrlerini b\u00fcy\u00fck oranda koruyarak, g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda Azerice’yi kullanmaktad\u0131rlar. Siyasal e\u011filimleri son y\u0131llarda farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterse de b\u00fcy\u00fck oranda sa\u011f-milliyet\u00e7i partilerden yanad\u0131r. Bask\u0131n bir k\u0131sm\u0131, iktidarc\u0131 devlet sistemi ile b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f durumdad\u0131r.<\/p>\n
Kars ilinde ise, Azeri n\u00fcfus hem il ve il\u00e7e merkezlerinde, hem de k\u00f6ylerde ya\u015famaktad\u0131r. Ekonomik u\u011fra\u015flar\u0131; tar\u0131m, hayvanc\u0131l\u0131k, ar\u0131c\u0131l\u0131k, ticaret faaliyetleri olarak belirtilebilinir. Dil ve k\u00fclt\u00fcrlerini b\u00fcy\u00fck oranda koruyup ya\u015fatmaktad\u0131rlar. Siyasal e\u011filimleri farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6stermektedir. Ancak b\u00fcy\u00fck oranda sa\u011f-milliyet\u00e7i parti ve olu\u015fumlardan yanad\u0131r. B\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 devlet\u00e7i iktidar sistemiyle i\u00e7i\u00e7edir.<\/p>\n
A\u011fr\u0131’da ise, Kuzey Serhat’\u0131n di\u011fer illerine oranla daha az bir Azeri n\u00fcfus ya\u015famaktad\u0131r. A\u011f\u0131rl\u0131kta da Z\u00eatka (Ele\u015fkirt) ve Avkev\u0131r (Ta\u015fl\u0131\u00e7ay) il\u00e7eleriyle bunlara ba\u011fl\u0131 kimi k\u00f6ylerde varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedirler. Ayr\u0131ca Erzurum’un \u015eenkaya il\u00e7esinde de Azeri k\u00f6yleri mevcuttur. Yap\u0131lanmalar\u0131 ise yukar\u0131da s\u00f6zkonusu etti\u011fimiz kentler i\u00e7in anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00f6zellikler A\u011fr\u0131 ve Erzurum’da ya\u015fayan Azeriler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir.<\/p>\n
Van’da ya\u015fayan Azeriler ise, ezici \u00e7o\u011funlukta Van kent merkezi ile Erd\u00ee\u015f (Erci\u015f) il\u00e7e merkezi ve \u00c7elebiba\u011f beldesinde (\u015fimdilerde mahalle stat\u00fcs\u00fcne al\u0131nm\u0131\u015f) Azeri n\u00fcfus ya\u015famaktad\u0131r. K\u0131rsal alanda ise \u00e7ok az bir Azeri n\u00fcfus bulunmaktad\u0131r. Van’da ya\u015fayan Azeriler’in ge\u00e7im kaynaklar\u0131; esnafl\u0131k, ticaret ve k\u0131smen tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131kt\u0131r. Bir k\u0131sm\u0131 devlet kurum ve kurulu\u015flar\u0131nda memur-i\u015f\u00e7i olarak \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Genellikle k\u00fclt\u00fcr yap\u0131lar\u0131n\u0131 korurken, g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda a\u011f\u0131rl\u0131kta anadillerini konu\u015fmaktad\u0131rlar. Siyasal yap\u0131lanmalar\u0131 ise, b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu devlet ve iktidar yanl\u0131s\u0131 olup, milliyet\u00e7i-sa\u011f partilere e\u011filim g\u00f6stermektedir. Kuzey K\u00fcrdistan’da ya\u015fayan Azeriler’in tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 \u0130slam\u0131n \u015eii (Caferi) mezhebine ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Kalabal\u0131k say\u0131da bir Azeri n\u00fcfus da K\u00fcrdistan’\u0131n Rojh\u0131lat par\u00e7as\u0131nda yerle\u015fiktir. Rojh\u0131lat’\u0131n Urmiye, Maku, Salmast, Mahabad, Nexede gibi kentleri Azeri n\u00fcfusun yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131 yerler olarak belirtilebilinir. Rojh\u0131lat K\u00fcrdistan’\u0131nda ya\u015fayan Azerlerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131, \u0130ran devletinin asimilasyoncu ve halklar\u0131 birbirine k\u0131rd\u0131rtma politikalar\u0131n\u0131n bir sonucu olarak Rojh\u0131lat’ta yerle\u015ftirilmi\u015flerdir. Maku, Xoy, Salmast, \u015eahindej, Miyanduap, T\u0131kap ve Urmiye kentleri K\u00fcrdistan olmalar\u0131na ra\u011fmen Bat\u0131 Azerbaycan eyaletinin i\u00e7ine al\u0131nm\u0131\u015f ve kent merkezleri yo\u011fun olarak K\u00fcrt olmas\u0131na ra\u011fmen, b\u00fcy\u00fck oranda K\u00fcrtlerden bo\u015falt\u0131larak yerlerine Azeriler yerle\u015ftirilmi\u015flerdir. Bu politikalar di\u011fer baz\u0131 K\u00fcrt kentleri i\u00e7in de uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ran Devleti bir yandan K\u00fcrtleri ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerlerden g\u00f6\u00e7ertip, Azerileri yerle\u015ftirirken, ayn\u0131 zamanda Azeri halk\u0131n\u0131 da ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 topraklardan g\u00f6\u00e7ertmi\u015ftir. B\u00f6ylelikle hem K\u00fcrtleri ve Azerileri topraklar\u0131ndan kopart\u0131p daha kolay asimile etmeyi, hem de iki halk\u0131 birbirine k\u0131rd\u0131rtmay\u0131 hedeflemi\u015ftir. iki halk birlikte ya\u015fama \u00f6rne\u011fi sergileyerek, asimilasyoncu-soyk\u0131r\u0131mc\u0131 \u0130ran Devleti’nin halklar\u0131 birbirine k\u0131rd\u0131rtma politikas\u0131n\u0131 bo\u015fa \u00e7\u0131karm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Rojh\u0131lat K\u00fcrdistan’\u0131nda ya\u015fayan Azeriler, k\u00fclt\u00fcrel geleneklerini b\u00fcy\u00fck oranda korurken, g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak anadillerini konu\u015fmaktad\u0131rlar. B\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc kent merkezlerinde ikamet ederken, bir k\u0131sm\u0131 da k\u0131rsal alanda ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Ekonomik faaliyetleri ise, \u015fehir merkezlerinde ya\u015fayanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 ticaret ve esnafl\u0131kla u\u011fra\u015f\u0131rken, k\u0131rsal alanda ya\u015fayanlar\u0131n temel ge\u00e7im kayna\u011f\u0131 tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131k olmaktad\u0131r. Siyasal e\u011filimleri ise, Azeriler \u015eii inanc\u0131na sahip olduklar\u0131 i\u00e7in \u0130ran Devlet sistemine daha yak\u0131n durmaktad\u0131rlar. \u0130ran Devleti ise, \u015eiili\u011fi kullanarak Azerileri daha fazla sistem i\u00e7ine \u00e7ekmekte, devlet b\u00fcrokrasisini de a\u011f\u0131rl\u0131kta onlardan olu\u015fturarak, Azerileri daha fazla sistemle b\u00fct\u00fcnle\u015ftirerek asimile etmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Azerilerin B\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu iktidarc\u0131- devlet\u00e7i sistemden yana olsa da, sisteme kar\u015f\u0131 muhalif bir duru\u015f i\u00e7erisinde olup demokrat bir \u00e7izgi izleyen bir kesim de bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
TEREKEMELER VE KARAPAPAKLAR:<\/p>\n
Kafkasya k\u00f6kenli bir etnik gruptur. Kendilerini Azerilerden ay\u0131rarak T\u00fcrkmen olarak tan\u0131mlarlar. Terekemeler \u00e7ok eski y\u0131llarda G\u00fcrcistan’\u0131n g\u00fcneyinde, Ermenistan’\u0131n kuzeybat\u0131s\u0131nda, Da\u011f\u0131stan’\u0131n g\u00fcneyinde, Azerbaycan’\u0131n i\u00e7 ve kuzeybat\u0131 topraklar\u0131nda ya\u015f\u0131yorlard\u0131. G\u00fcney Kafkasya’n\u0131n Ruslar\u0131n eline ge\u00e7mesi ile birlikte 1813 ve 1828 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda yurtlar\u0131n\u0131 terk edip yo\u011fun bir \u015fekilde Osmanl\u0131 Devleti ve \u0130ran’a g\u00f6\u00e7 etmi\u015flerdir. Terekemeler, b\u00fcy\u00fck oranda Kuzey K\u00fcrdistan’\u0131n Serhat b\u00f6lgesine, bu d\u00f6nemde yerle\u015fmi\u015flerdir.<\/p>\n
Terekemeler ve Karapapaklar ayn\u0131 halk grubudur. Ayn\u0131 dili konu\u015fmaktad\u0131rlar. Terekemeler, \u015eii<\/p>\n
(Caferi)’dirler, Karapapaklar ise S\u00fcnni’dirler. Terekemeler’in \u015eiili\u011fi baz\u0131 yanlar\u0131yla Alevili\u011fe yak\u0131n bir \u015eiiliktir. Terekeme ve Karapapak isimlerinin etimolojik k\u00f6kenlerine ili\u015fkin ise; Karapapak ismi, siyah papak (kalpak) giydiklerinden dolay\u0131 Kafkasya’daki kom\u015fu halklar taraf\u0131ndan verilmi\u015ftir. Terekeme ismi ise, “Arap\u00e7a’daki, T\u00fcrkmenler s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan Terakime s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden kaynaklanmaktad\u0131r. Terekeme terimi, yurtlar\u0131n\u0131 terk edenler anlam\u0131nda kullan\u0131lmaktad\u0131rlar.” (Wikipedi). Terekemeler’in konu\u015ftu\u011fu dil, Karapapak\u00e7a’d\u0131r. Bu dil, Azerice’ye yak\u0131n bir dildir. Hatta onun bir alt leh\u00e7esi oldu\u011funu iddia edenler vard\u0131r.<\/p>\n
Terekemeler ve Karapapaklar bug\u00fcn Kuzey K\u00fcrdistan’\u0131n Kuzey Serhat (Kars, A\u011fr\u0131, Ardahan, I\u011fd\u0131r) b\u00f6lgesinde varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedirler. Yo\u011fun bir \u015fekilde Ardahan’\u0131n \u00c7\u0131ld\u0131r il\u00e7esi ile Kars’\u0131n Arpa\u00e7ay il\u00e7esinde ya\u015famaktad\u0131rlar. Bunun yan\u0131nda Ardahan’\u0131n G\u00f6le il\u00e7esi ile Kars kent merkezi ve Selim, Ka\u011f\u0131zman, Akyaka il\u00e7elerinde Karapapak ve Terekeme k\u00f6yleri bulunmaktad\u0131r. A\u011fr\u0131’da ise, merkeze ba\u011fl\u0131 Murat beldesi ile Ele\u015fkirt il\u00e7esi ve baz\u0131 k\u00f6ylerde ya\u015famaktad\u0131rlar. Ayr\u0131ca Serhat B\u00f6lgesinin bir di\u011fer \u0130li olan Mu\u015f’ta da Terekemeler mevcuttur. Mu\u015f merkeze ba\u011fl\u0131 Sungu beldesi ile Bulan\u0131k il\u00e7esinin Yoncal\u0131 beldesinde ya\u015famaktad\u0131rlar. \u00d6nceleri Kars’ta ya\u015famakta olan Terekeme ve Karapapaklar, kentin 1877’de Rus i\u015fgaline u\u011framas\u0131yla y\u00f6reyi terk edip, s\u00f6zkonusu illere, il\u00e7elere ve k\u00f6ylere g\u00f6\u00e7erek, yerle\u015ftikleri bilinmektedir.<\/p>\n
K\u00fcrdistan’da ya\u015fayan Terekeme ve Karapapaklar’\u0131n n\u00fcfuslar\u0131 tam olarak bilinmemektedir. Fakat K\u00fcrdistan ya\u015fayan \u00f6nemli say\u0131da bir etnik grubu olu\u015fturduklar\u0131 da bir ger\u00e7ektir. Zamanla bir k\u0131sm\u0131 T\u00fcrkiye metropollerine g\u00f6\u00e7 ederek, hakim ulus-devlet kimli\u011fi ve yap\u0131lar\u0131 i\u00e7inde erimi\u015flerdir. K\u00fcrdistan’da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrenler ise, kendi kimliklerini, dilsel yap\u0131lar\u0131n\u0131, ya\u015fam tarzlar\u0131n\u0131, gelenek-g\u00f6reneklerini b\u00fcy\u00fck oranda korumaktad\u0131rlar. K\u0131rsal alanda ya\u015fayanlar genellikle hayvanc\u0131l\u0131k ve tar\u0131mla u\u011fra\u015f\u0131rken, kent ve il\u00e7e merkezlerinde ya\u015fayanlar ise, k\u00fc\u00e7\u00fck esnafl\u0131k ve ticaret gibi i\u015flerle u\u011fra\u015fmaktad\u0131rlar.\u00a0 Siyasal a\u00e7\u0131dan durumlar\u0131 ise, bir k\u0131sm\u0131 s\u00f6m\u00fcrgeci T.C Sisteminin fa\u015fizan-milliyet\u00e7i politikalar\u0131n\u0131n g\u00fcd\u00fcm\u00fcne girmi\u015fken, \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 ise, kom\u00fcnal- demokratik \u00f6zlerini s\u0131n\u0131rl\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclerde de olsa koruyarak ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedirler.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\u00c7ERKESLER:<\/p>\n
Kuzey Kafkasyal\u0131 bir halkt\u0131r. \u00c7erkezler, Kuzey Kafkasya’da tarihi (kadim) \u00c7erkezya’da, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise, Rusya Federasyonu, T\u00fcrkiye, K\u00fcrdistan, Irak, Suriye, \u00dcrd\u00fcn, Filistin, Libya, Almanya gibi \u00e7ok say\u0131da \u00fclkeye da\u011f\u0131lm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Do\u011fu \u00c7erkezleri ve Bat\u0131 \u00c7erkezleri diye iki ana kola ayr\u0131lan \u00c7erkezler, \u00e7ok say\u0131da boydan olu\u015furlar. Konu\u015ftuklar\u0131 dile, \u00c7erkezce denilir. \u00c7erkezler, Rus-\u00c7erkez sava\u015flar\u0131ndan (1763-1864) sonra, Ruslar\u0131n eline ge\u00e7en \u00c7erkez topraklar\u0131nda ya\u015fayanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funa g\u00f6\u00e7 ettirilmi\u015ftir. Tarihte ya\u015fanan bu b\u00fcy\u00fck trajediye \u00c7erkez-S\u00fcrg\u00fcn\u00fc ya da \u00c7erkez-Soyk\u0131r\u0131m\u0131 denilmektedir. \u00c7erkezler, 21 May\u0131s 1864 tarihini, “Soyk\u0131r\u0131m\u0131 Anma G\u00fcn\u00fc” olarak kabul etmektedirler. Bu soyk\u0131r\u0131mla birlikte Osmanl\u0131’ya g\u00f6\u00e7ertilen \u00c7erkezleri, Osmanl\u0131 Devleti de h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc Balkanlara, Irak, Suriye, K\u00fcrdistan, \u00dcrd\u00fcn vb. \u00dclkelere yerle\u015ftirmi\u015ftir. T\u00fcm bunlar\u0131n sonucunda, anayurtlar\u0131ndan kopart\u0131lan \u00c7erkezler \u00e7ok geni\u015f bir co\u011frafyaya da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f oldular.<\/p>\n
Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu \u00c7erkezlere “kucak” a\u00e7arken, kad\u0131nlar\u0131 saray\u0131n\u0131n harem b\u00f6l\u00fcm\u00fcne dahil eder. Gen\u00e7 erkekleri ise, kendilerine \u00f6zel g\u00fcvenlik ve asker yapar. Osmanl\u0131 Sultan\u0131’n\u0131n bu tarz\u0131, h\u00fck\u00fcmran oldu\u011fu b\u00fct\u00fcn \u00fclkelerin genel ve yerel egemen-elitlerince esas al\u0131n\u0131r. Ba\u015fta K\u00fcrt ve Arap beyleri, \u015feyhleri ve a\u015firet reisleri olmak \u00fczere yerel zenginler bile \u00c7erkez kad\u0131nlar\u0131n\u0131 kendilerine e\u015f, erkeklerini ise, hanedan\u0131na koruma ve g\u00fcvenlik eleman\u0131 yapar.<\/p>\n
\u00c7erkezler’in d\u00fcnya genelinde toplam n\u00fcfuslar\u0131n\u0131n be\u015f (5) milyon civar\u0131nda oldu\u011fu s\u00f6ylenmektedir. En kalabal\u0131k n\u00fcfuslar\u0131 \u00c7erkezya’da de\u011fil, T\u00fcrkiye’dedir. T\u00fcrkiye’deki \u00c7erkez n\u00fcfusunun \u00fc\u00e7 milyon civar\u0131 oldu\u011fu tahmin edilmektedir. Fakat s\u00f6m\u00fcrgeci T\u00fcrk Devletinin tek\u00e7ili\u011fe dayal\u0131 ulus-devlet yaratmak i\u00e7in geli\u015ftirmi\u015f oldu\u011fu asimilasyonist-soyk\u0131r\u0131mc\u0131 politikalar sonucunda T\u00fcrkiye’deki \u00c7erkez n\u00fcfusunun dil ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fck oranda erimesine yol a\u00e7arken, ayn\u0131 zamanda \u00c7erkez aidiyet duygusunun iyice zay\u0131flamas\u0131na da yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u00c7erkezler’in g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki dinsel inan\u0131\u015flar\u0131 ise, Kafkasya’da Kuzey Osetya’n\u0131n Mozdok b\u00f6lgesinde ya\u015fayan \u00fc\u00e7 bin (3000) H\u0131ristiyan \u00c7erkez d\u0131\u015f\u0131nda, di\u011fer b\u00fct\u00fcn \u00c7erkezler \u0130slam\u0131n S\u00fcnni mezhebine mensupturlar. \u00c7erkezler 16-17. Y\u00fczy\u0131llardan itibaren M\u00fcsl\u00fcman olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n
K\u00fcrdistan’a \u00c7erkezler, \u00c7erkez S\u00fcrg\u00fcn\u00fcnden sonra Osmanl\u0131lar taraf\u0131ndan yerle\u015ftirilmi\u015flerdir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde K\u00fcrdistan’da \u00c7erkezler’in ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerler ise, Mara\u015f- G\u00f6ksun-And\u0131r\u0131n, Bitlis- Adilcevaz- Ahlat, Mu\u015f- Varto-Bulan\u0131k, Musul, Hewler, S\u00fcleymaniye, Kerk\u00fck, Diyala, Tuzxurmatu gibi yerle\u015fim yerlerinde ya\u015famaktad\u0131rlar. Mara\u015f’\u0131n G\u00f6ksun ve And\u0131r\u0131n il\u00e7elerinde ya\u015fayan \u00c7erkezler, \u00c7erkezler’in Kabardey boyunda olup, Osmanl\u0131 d\u00f6neminde buraya getirilip yerle\u015ftirilmi\u015flerdir. Burada ya\u015fayan \u00c7erkezler dillerini g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar koruyabilmi\u015flerdir. Bitlis’in Ahlat ve Adilcevaz il\u00e7eleri de belli bir say\u0131da \u00c7erkez n\u00fcfusu bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. Bu iki il\u00e7ede ya\u015fayan \u00c7erkezler, \u00c7erkezler’in \u015eaps\u0131\u011f boyundad\u0131rlar. Buralarda eskiden sekiz- dokuz \u00c7erkez k\u00f6y\u00fc varken, sonradan Adilcevaz’da bir \u00c7erkez k\u00f6y\u00fc kalm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer k\u00f6ylerde ya\u015fayan \u00c7erkesler’in \u00e7o\u011fu Ahlat merkeze g\u00f6\u00e7 etmi\u015ftir. Mu\u015f’un Varto il\u00e7esine ba\u011fl\u0131 Tepek\u00f6y k\u00f6y\u00fcn\u00fcn n\u00fcfusunu \u00c7erkezler ve \u00c7e\u00e7enler olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu y\u00f6redeki Ermeniler’in direncini k\u0131rmak i\u00e7in, 1800’lerin sonunda Kafkasya’dan g\u00f6\u00e7 etmek zorunda kalan bu iki halktan insanlar, bu k\u00f6ye yerle\u015ftiriliyor. K\u00f6y stratejik bir yere kurulmu\u015f. Bu k\u00f6yde halen kafkas k\u00fclt\u00fcr\u00fc b\u00fcy\u00fck oranda ya\u015fat\u0131l\u0131yor. Bulan\u0131k il\u00e7esinin Karaa\u011f\u0131l beldesinde de \u00c7erkezler ya\u015famaktad\u0131r.\u00a0 Ayr\u0131ca Amed merkeze ba\u011fl\u0131 T\u0131l-Elo k\u00f6y\u00fcnde de bir ka\u00e7 \u00c7erkez ailesi oturmaktad\u0131r. Bunlardan baz\u0131 aileler Amed \u015fehir merkezine g\u00f6\u00e7 ederek, de\u011fi\u015fik mahallelerde ikamet etmektedirler. Bunlar halen kendilerini \u00c7erkez olarak tan\u0131mlamakla beraber, K\u00fcrt k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve siyasal yap\u0131s\u0131 i\u00e7erisinde \u00f6nemli oranda erimeye y\u00fcz tutmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n
G\u00fcney K\u00fcrdistan’da ise, \u00c7erkezler, \u00c7e\u00e7enler ve Da\u011f\u0131stanl\u0131lar da dahil olmak \u00fczere Kuzey Kafkas k\u00f6kenli insanlar\u0131 belirtmek i\u00e7in \u00c7erkez ad\u0131 kullan\u0131lmaktad\u0131r. G\u00fcney K\u00fcrdistan’da ya\u015fayan \u00c7erkezler di\u011fer Kuzey Kafkas halklar\u0131 gibi, K\u00fcrtler ve Araplar i\u00e7erisinde b\u00fcy\u00fck oranda erimi\u015flerdir. Kafkasya’dan getirdikleri kimi gelenek-g\u00f6reneklerini (d\u00fc\u011f\u00fcn-do\u011fum t\u00f6renlerini ve di\u011fer \u00f6zel g\u00fcnlerini, mutfak k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc vb.) hala korumakla birlikte, i\u00e7erisinde ya\u015fad\u0131klar\u0131 topluma b\u00fcy\u00fck oranda entegre olmu\u015flard\u0131r. 2004 y\u0131l\u0131nda \u00c7erkezler, \u00c7e\u00e7enler ve Da\u011f\u0131stanl\u0131lar Al Tadumun adl\u0131 bir yard\u0131mla\u015fma derne\u011fini Kerk\u00fck’te kurarak, Kuzey Kafkas k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc bir araya getirme ve ya\u015fatmay\u0131 ama\u00e7 edinmi\u015flerdir. G\u00fcney K\u00fcrdistan’da ya\u015fayan \u00c7erkezler a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak S\u00fcnni M\u00fcsl\u00fcman inanc\u0131na sahiptirler.<\/p>\n
T\u00fcrkiye ve Irak s\u00f6m\u00fcrgeci devletlerinin K\u00fcrdistan’da y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri asimilasyoncu-soyk\u0131r\u0131mc\u0131 politikalardan \u00c7erkezler de ciddi anlamda etkilenerek, \u00c7erkezler’in b\u00fcy\u00fck oranda asimile olmalar\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fcrt \u00d6zg\u00fcrl\u00fck M\u00fccadelesinin y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc m\u00fccadele ile hem T\u00fcrkiye ve Irak’ta hem de K\u00fcrdistan’da ya\u015fayan \u00c7erkezleri etkilemi\u015f ve son y\u0131llarda \u00c7erkezlerde bir ulusal-k\u00fclt\u00fcrel uyan\u0131\u015fa vesile olmu\u015ftur. Kendi ulusal ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerini korumak ve geli\u015ftirmek i\u00e7in bulunduklar\u0131 \u00fclkelerde dernekle\u015fme vb. \u00f6rg\u00fctlemelere giderek seslerini duyurmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
\u00c7E\u00c7ENLER:<\/p>\n
Kuzey Kafkasya’n\u0131n yerli halklar\u0131ndan biri olup, anayurtlar\u0131 Rusya Federasyonu’na ba\u011fl\u0131 olan \u00c7e\u00e7enistan \u00fclkesidir. \u00c7e\u00e7en n\u00fcfusunun \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 Rusya Federasyonu’nun Da\u011f\u0131stan ve Moskova b\u00f6lgelerinde ya\u015famaktad\u0131r. Ayr\u0131ca G\u00fcrcistan, T\u00fcrkiye, K\u00fcrdistan, \u00dcrd\u00fcn, Irak, M\u0131s\u0131r ve Suriye gibi \u00fclkelere de da\u011f\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7e\u00e7en diasporas\u0131 olarak belirtece\u011fimiz bu n\u00fcfus, 1850’lerdeki Rusya-Kafkasya sava\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u00c7e\u00e7enistan’dan g\u00f6\u00e7 ettirilenlerin torunlar\u0131d\u0131r. Bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 daha sonralar\u0131 Avrupa’ya g\u00f6\u00e7 etmi\u015flerdir.<\/p>\n
\u00c7e\u00e7enler’in konu\u015ftu\u011fu dil, \u00c7e\u00e7en\u00e7e’dir. Dinsel inan\u0131\u015flar\u0131 ise, \u00e7o\u011funlu\u011fu M\u00fcsl\u00fcman olup, S\u00fcnni- \u0130slam’\u0131n \u015eafii Mezhebine ba\u011fl\u0131d\u0131rlar. \u00c7e\u00e7enler’de tasavvuf ve tarikat\u00e7\u0131l\u0131k g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Nak\u015fibendi ve Kadiri tarikatlar\u0131 etkindir.<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fczde K\u00fcrdistan, \u00c7e\u00e7en n\u00fcfusunu bar\u0131nd\u0131ran \u00fclkelerden biridir. K\u00fcrdistan’da ya\u015fayan \u00c7e\u00e7enler’in a\u011f\u0131rl\u0131k b\u00f6l\u00fcm\u00fc 1850’lerdeki Rus-Kafkas sava\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda Kuzey Kafkasya’dan g\u00f6\u00e7 etme sonucunda, Osmanl\u0131lar taraf\u0131ndan buralara iskan edilmi\u015flerdir.<\/p>\n
Kuzey K\u00fcrdistan’da Sivas’\u0131n Ko\u00e7giri b\u00f6lgesi, Mara\u015f ilinin And\u0131r\u0131n ve G\u00f6ksun il\u00e7eleri, Mu\u015f-Varto, Kars-Sar\u0131kam\u0131\u015f, Amed-Piran-Ergani il\u00e7eleri. G\u00fcney K\u00fcrdistan’da ise, D\u0131hok, Hewler, S\u00fcleymaniye, Kerk\u00fck, Musul, Diyala gibi yerle\u015fim yerleri olarak sayabiliriz.<\/p>\n
Ko\u00e7giri b\u00f6lgesinde g\u00fcn\u00fcm\u00fczde az bir \u00c7e\u00e7en kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bir k\u0131sm\u0131 ekonomik nedenlerden dolay\u0131 T\u00fcrkiye metropollerine g\u00f6\u00e7 etmi\u015ftir. Geriye kalanlar ise, Kangal il\u00e7esinin k\u00f6ylerinde ya\u015famaktad\u0131rlar.<\/p>\n
Mara\u015f’ta ise, And\u0131r\u0131n ve G\u00f6ksun il\u00e7elerinin baz\u0131 k\u00f6ylerin n\u00fcfusu \u00c7e\u00e7enler’den olu\u015fmaktad\u0131r. Ekonomik ve sosyal nedenlerden kaynakl\u0131 son y\u0131llarda bir k\u0131sm\u0131 b\u00fcy\u00fck \u015fehirlere g\u00f6\u00e7 etmi\u015ftir.<\/p>\n
Mu\u015f kentin de de belli bir \u00c7e\u00e7en n\u00fcfus bar\u0131nmaktad\u0131r. Merkeze ba\u011fl\u0131 \u00c7\u00f6\u011f\u00fcrl\u00fc, K\u0131y\u0131ba\u015f\u0131 k\u00f6yleri ile Serinova, Ye\u015filova beldeleri ve Varto il\u00e7esine ba\u011fl\u0131 Ba\u011fi\u00e7i, Tepek\u00f6y, Ulus\u0131rt k\u00f6ylerinde \u00c7e\u00e7enler ikamet etmektedir. Y\u00f6rede ya\u015fayan halklarla belli bir uyum ve kayna\u015fma i\u00e7erisindedirler. Yine Kars merkeze ve Sar\u0131kam\u0131\u015f il\u00e7esine ba\u011fl\u0131 baz\u0131 k\u00f6ylerde de \u00c7e\u00e7enler ya\u015famaktad\u0131r.<\/p>\n
Amed’in Piran il\u00e7esinin kimi k\u00f6ylerinde \u00c7e\u00e7en aileler bulunmaktad\u0131r. Bu aileler kendilerini halen \u00c7e\u00e7en olarak tan\u0131mlamalar\u0131na ra\u011fmen bunlar K\u00fcrtle\u015fmi\u015flerdir. G\u00fcnl\u00fck ya\u015fam dilleri de D\u0131m\u0131li (Zazaca) olmu\u015ftur. Ya\u015fad\u0131klar\u0131 alanlar deprem b\u00f6lgesi oldu\u011fu i\u00e7in, baz\u0131 \u00c7e\u00e7en aileleri zamanla Amed \u015fehir merkezine g\u00f6\u00e7 etmi\u015flerdir. Bu ailelerin a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fc yurtseverdirler. Ergani il\u00e7esinde de baz\u0131 \u00c7e\u00e7en aileler mevcuttur. Bunlar da K\u00fcrtle\u015fmi\u015fler ve konu\u015ftuklar\u0131 dil de D\u0131m\u0131lki’dir.<\/p>\n
Kuzey K\u00fcrdistan Co\u011frafyas\u0131’nda ya\u015fayan \u00c7e\u00e7enler i\u00e7in genel anlamda \u015funlar\u0131 belirtebiliriz. B\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu k\u0131rsal kesimde ya\u015famaktad\u0131r. Tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131kla ge\u00e7inmektedirler. Dinsel olarak, \u0130slam’\u0131n s\u00fcnni-\u015fafii mezhebindedirler. Bir k\u0131sm\u0131 dil ve k\u00fclt\u00fcrlerini tamamen yitirmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, baz\u0131 kesimler ise, dil ve k\u00fclt\u00fcrlerini zay\u0131f da olsa s\u00fcrd\u00fcrmektedirler. Bu durum elbette S\u00f6m\u00fcrgeci T\u00fcrk sisteminin asimilasyoncu-soyk\u0131r\u0131mc\u0131 politikalar\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 bir sonu\u00e7tur. Siyasal meyilleri ise, b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 muhafazakar-milliyet\u00e7i parti ve yap\u0131lara e\u011filim g\u00f6stermektedirler. Bu kesim iktidar ve sisteme entegre olmu\u015ftur. Az bir k\u0131sm\u0131 ise, demokrat ve yurtsever bir e\u011filim i\u00e7erisindedir. \u00c7e\u00e7enler son y\u0131llarda kurulan Kafkas k\u00fclt\u00fcr dernekleri i\u00e7erisinde de yer alarak, kendilerini dil ve k\u00fclt\u00fcr a\u00e7\u0131s\u0131ndan ifade etmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131rlar.<\/p>\n
G\u00fcney K\u00fcrdistan’da da \u00f6nemli say\u0131da bir \u00c7e\u00e7en n\u00fcfusu ya\u015famaktad\u0131r. 19. Y\u00fczy\u0131lda Rus-Kafkas sava\u015flar\u0131 sonucunda Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funa g\u00f6\u00e7 etmi\u015f olanlar\u0131, devlet kendi iskan politikalar\u0131 sonucunda G\u00fcney K\u00fcrdistan’\u0131n D\u0131hok, Hewler, S\u00fcleymaniye, Kerk\u00fck, Musul, Diyala gibi kentlerine yerle\u015ftirmi\u015ftir. G\u00fcney K\u00fcrdistan’daki \u00c7e\u00e7en n\u00fcfusu tam olarak bilinmemektedir. Dil ve k\u00fclt\u00fcrlerini k\u0131smen korumaktad\u0131rlar. B\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 \u00f6nemli oranda asimile olmu\u015f durumdad\u0131r. Irak’ta Baas Y\u00f6netiminin Arapla\u015ft\u0131rma politikalar\u0131 bunda belirleyici bir fakt\u00f6r olmu\u015ftur. \u00c7e\u00e7ence dili, genelde ya\u015fl\u0131lar i\u00e7erisinde konu\u015fulmaktad\u0131r. Gen\u00e7 n\u00fcfus a\u011f\u0131rl\u0131kta ya Arap\u00e7a ya da K\u00fcrt\u00e7e dilini konu\u015fmaktad\u0131r. G\u00fcney K\u00fcrdistan’da ya\u015fayan \u00c7e\u00e7enler’in de dinsel inan\u0131\u015flar\u0131, S\u00fcnni \u0130slam\u0131n \u015eafii mezhebidir.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
KIP\u00c7AKLAR (AHISKA T\u00dcRKLER\u0130):<\/p>\n
Kumanlar olarak da bilinen K\u0131p\u00e7aklar, Orta Asya k\u00f6kenli bir T\u00fcrk toplulu\u011fudur. Orta Asya’dan g\u00f6\u00e7 etmek zorunda kalan K\u0131p\u00e7aklar\u0131n bir kolu 12. y\u00fczy\u0131lda iki g\u00f6\u00e7 dalgas\u0131 halinde G\u00fcrcistan’a geldikleri ve sava\u015f\u00e7\u0131 bir topluluk olduklar\u0131ndan dolay\u0131 G\u00fcrc\u00fc Krall\u0131\u011f\u0131, onlar\u0131 Ah\u0131ska gibi s\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerine yerle\u015ftirir. Bunlar, Ah\u0131ska T\u00fcrklerinin atalar\u0131 olarak bilinirler. T\u00fcrkiye ve Kuzey K\u00fcrdistan’da ya\u015fayan K\u0131p\u00e7aklar, Ah\u0131ska’dan g\u00f6\u00e7le gelenler olduklar\u0131 i\u00e7in ayn\u0131 zamanda bunlara; Ah\u0131ska T\u00fcrkleri de denilmektedir. Ah\u0131ska, G\u00fcrcistan’\u0131n g\u00fcneybat\u0131s\u0131nda bulunan bir kenttir. G\u00fcrc\u00fcce ismi, Akhaltsikhe’dir. Rusyalar\u0131n bu b\u00f6lgeye verdi\u011fi isim, Meshetya’d\u0131r. Bundan dolay\u0131 Meshetya T\u00fcrkleri de denilmektedir. Ah\u0131ska b\u00f6lgesi 16. y\u00fczy\u0131lda Osmanl\u0131 egemenli\u011fine girmi\u015ftir. Ah\u0131skal\u0131lar\u0131n m\u00fcsl\u00fcmanla\u015fmas\u0131 da Osmanl\u0131 egemenli\u011fi ile ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0 \u00a01829 y\u0131l\u0131nda Ah\u0131ska b\u00f6lgesi Rus egemenli\u011fine ge\u00e7er. Bu durumla birlikte Ah\u0131ska T\u00fcrklerinin yar\u0131s\u0131 Osmanl\u0131 egemenli\u011findeki topraklara ge\u00e7er. Di\u011fer yar\u0131s\u0131 da G\u00fcrcistan’da kal\u0131r. G\u00fcrcistan’da kalan n\u00fcfuslar\u0131 da 1944 y\u0131l\u0131nda Stalin taraf\u0131ndan Orta Asya’ya s\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Ah\u0131ska T\u00fcrkleri, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, eski Sovyetler Birli\u011fi Co\u011frafyas\u0131na, T\u00fcrkiye ve Kuzey K\u00fcrdistan’a da\u011f\u0131lm\u0131\u015f bir durumda ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedirler. Toplam n\u00fcfuslar\u0131n\u0131n 500 bin civar\u0131 oldu\u011fu tahmin edilmektedir. K\u0131p\u00e7aklar’\u0131n dili, Azerice’ye de benzerlik te\u015fkil eden, K\u0131p\u00e7ak T\u00fcrk\u00e7esi’dir. Dinsel yap\u0131lar\u0131 ise, ezici \u00e7o\u011funlu\u011fu \u0130slam’\u0131n S\u00fcnni mezhebine mensupken, k\u00fc\u00e7\u00fck bir kesimi de \u015eii mezhebine tabidir.<\/p>\n
Ah\u0131ska T\u00fcrkleri (K\u0131p\u00e7aklar), Kuzey K\u00fcrdistan’\u0131n Serhat b\u00f6lgesinde ya\u015famaktad\u0131rlar. Serhat’a, 1829’dan sonra Ah\u0131ska b\u00f6lgesinin Rus egemenli\u011fine girmesiyle birlikte g\u00f6\u00e7 etmeleri sonucu yerle\u015ftikleri bilinmektedir.<\/p>\n
K\u0131p\u00e7aklar\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Kuzey-K\u00fcrdistan’da il baz\u0131nda ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerleri \u015f\u00f6yle belirtmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: Ardahan ilinin Posof, \u00c7\u0131ld\u0131r, Hanak il\u00e7eleri, Ezurum’un Narman, Uzundere, Olur, Oltu il\u00e7eleri, Kars’\u0131n Selim il\u00e7esi, A\u011fr\u0131’n\u0131n Ele\u015fkirt il\u00e7esinde ya\u015famaktad\u0131rlar. K\u0131p\u00e7aklar\u0131n K\u00fcrdistan’daki n\u00fcfuslar\u0131 tam olarak bilinmemektedir. Fakat ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerlerdeki genel n\u00fcfusun \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturduklar\u0131 s\u00f6ylenebilinir. \u00d6rne\u011fin, Ardahan’\u0131n Posof il\u00e7esinin (k\u00f6ylerde dahil) n\u00fcfusunun tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 K\u0131p\u00e7aklardan olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n
Kuzey-K\u00fcrdistan’da ya\u015fayan K\u0131p\u00e7aklar\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc, k\u0131rsal alanda ya\u015famaktad\u0131r. Temel ekonomik u\u011fra\u015flar\u0131 hayvanc\u0131l\u0131k, tar\u0131m, ar\u0131c\u0131l\u0131k ve esnafl\u0131kt\u0131r. K\u00fcrdistan’da ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerlerde, y\u00f6re halklar\u0131yla uyum i\u00e7erisindedirler. \u00d6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc devlet\u00e7i- iktidarc\u0131 sisteme entegre olmu\u015fken, bir k\u0131sm\u0131 da kendi k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerini zay\u0131f da olsa s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Kuzey-K\u00fcrdistan’da ya\u015fayan K\u0131p\u00e7aklar\u0131n dini inan\u00e7lar\u0131, s\u00fcnni-islamd\u0131r.<\/p>\n
<\/p>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kafkasya ve \u0130ran platosu ile Hazar Denizi k\u0131y\u0131s\u0131ndaki co\u011frafya’da ya\u015fayan T\u00fcrkmen halk\u0131d\u0131r. En kalabal\u0131k Azeri n\u00fcfusu, \u0130ran s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde bulunan G\u00fcney Azerbaycan?da ya\u015famakta olup, N\u00fcfuslar\u0131; 18-20 milyon aras\u0131 oldu\u011fu belirtilmektedir. Azerbaycan?da; 9 milyon Azeri ya\u015famaktad\u0131r. Ayr\u0131ca de\u011fi\u015fik nedenlerle g\u00f6\u00e7 ettikleri Rusya, T\u00fcrkiye, G\u00fcrcistan, Ukrayna, Kazakistan, ABD, Almanya ve K\u00fcrdistan gibi co\u011frafyalarda varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedirler. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":783,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[],"class_list":["post-790","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarihsel-toplum"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/790","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=790"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/790\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":791,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/790\/revisions\/791"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/783"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=790"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=790"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=790"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}