\n
\n
Bir dinin ya da inanc\u0131n k\u00f6kenine inebilmek i\u00e7in her \u015feyden \u00f6nce o dinin yada inanc\u0131n kutsall\u0131klar\u0131na ve bunlar\u0131n nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na bakmak gerekiyor. Her inanc\u0131n k\u00f6keni ya da s\u0131rr\u0131 onun kutsall\u0131klar\u0131nda gizlidir. \u0130nan\u00e7 ya da dinde kutsall\u0131\u011f\u0131n deneyimlenmesi demek; \u00e7e\u015fitli hareket ve davran\u0131\u015flara ba\u011flanarak kal\u0131c\u0131la\u015fmas\u0131 demektir. Kal\u0131c\u0131la\u015fan her davran\u0131\u015f veya hareket o inanc\u0131n ibadetini olu\u015fturur. \u0130badet; her inanc\u0131n kendi anlam\u0131 ve hakikati i\u00e7inde var olma halidir. Dolays\u0131yla dinin do\u011fu\u015fu; ilk ideolojik bi\u00e7imlenme olarak klan\u0131n, kabilenin manevi bir tasar\u0131m\u0131, zihni ve ruhi \u015fekillenmesinin ilk \u00f6rne\u011fi (arketip) olmaktad\u0131r.<\/p>\n
Din, toplumun maddi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n manevi alandaki yans\u0131mas\u0131n\u0131n ilk bi\u00e7imidir. Toplumlar tarihindeki en uzun s\u00fcreli ve \u00f6nde gelen konumu, bu \u00f6zelli\u011finden ileri gelmektedir. 1 Kimi din tarih\u00e7ileri bir inanc\u0131 veya dini tan\u0131man\u0131n yolunun; “evreni, insan\u0131 ve tanr\u0131y\u0131” nas\u0131l tan\u0131mlad\u0131klar\u0131na bakmak gerekti\u011finden ge\u00e7ti\u011fini ifade ederler. S\u00fcmerler tanr\u0131lar\u0131n\u0131 104 M ile Babilliler Tanr\u0131 Marduk’u 50 isimle tan\u0131mlarken. Hz. Muhammed Allah’\u0131 99 isimle tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Her bir isim tanr\u0131n\u0131n bir s\u0131fat\u0131n\u0131 ve ayn\u0131 zamanda bir h\u00fcnerini kar\u015f\u0131lamaktad\u0131r. \u0130sim koymakla ayn\u0131 zamanda tanr\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ve inan\u0131lan Tanr\u0131n\u0131n neye kadir oldu\u011funu b\u00f6ylelikle tan\u0131mlam\u0131\u015f oluyorlar. “Tanr\u0131, toplumun kendini s\u00fcrd\u00fcrmesinde do\u011fadan ve kendi tecr\u00fcbesinden \u00e7\u0131karsad\u0131\u011f\u0131 her \u015feyin genel ifadesi olarak sunulmakta, kavramla\u015ft\u0131r\u0131lmakta, t\u00fcm do\u011fa ve toplumsal g\u00fcc\u00fcn y\u00fcklendi\u011fi varl\u0131k olmaktad\u0131r. Bir anlamda yapayd\u0131r, tasar\u0131md\u0131r, kavramd\u0131r. Daha da \u00f6tesine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, do\u011fan\u0131n t\u00fcm s\u0131rlar\u0131 ve yasalar\u0131n\u0131n toplumun ilk sezgileri bi\u00e7iminde adland\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Tanr\u0131 kavramlar\u0131 da do\u011fa ve toplum a\u00e7\u0131klamalar\u0131d\u0131r.”2 Demek ki tanr\u0131lar\u0131na isim koyarak onlar\u0131n niteliklerini tan\u0131mlamak \u00e7okta yeni bir durum de\u011fildir. Burada ikinci \u00f6nemli \u015fey ise insan\u0131n tanr\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda ki konumu ve tanr\u0131 ile olan ili\u015fkisidir. \u015e\u00fcphesiz her inan\u00e7 tanr\u0131s\u0131n\u0131 tan\u0131mlarken ayn\u0131 zamanda insan\u0131n ya da toplumun tanr\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131ndaki konumunu da belirlemi\u015f oluyor. Yasaklar\u0131, g\u00fcnahlar\u0131, korkular\u0131, kutsall\u0131klar\u0131 ve sevaplar\u0131 belirlerken ayn\u0131 zamanda o insan\u0131n yada toplumun sosyal s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ve ya\u015fam\u0131n her alan\u0131na sosyal, siyasal, ekonomik, askeri vs –\u00a0 kat\u0131l\u0131m bi\u00e7imini belirlemi\u015f oluyor. Bu tamamen zihinsel olarak bir ideolojik in\u015fa faaliyetidir. \u0130n\u015fa, bir yarat\u0131md\u0131r. \u0130nsan olgusu ise bu yarat\u0131m\u0131n bir sonucudur. Yani ya\u015fam\u0131 boyunca \u00fcretmi\u015f oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve maddi yarat\u0131mlar\u0131n toplam\u0131d\u0131r. O zaman insan\u0131 anlamak i\u00e7in tarihin ba\u015flang\u0131c\u0131na bakmak gerekiyor. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n ilk d\u00f6nemlerinin d\u00fc\u015f\u00fcnsel bi\u00e7imi dinsel oldu\u011funa inan\u0131yorsak – ki \u015fimdiye kadar yap\u0131lan t\u00fcm arkeolojik kaz\u0131lar bunu ispatlar niteliktedir. o zaman insan\u0131n ya\u015fam\u0131nda dinsellik belirleyici bir unsurdur. “K\u00fclt\u00fcr\u00fcn en arkaik d\u00fczeylerinde insan olarak ya\u015famak kendi i\u00e7inde bir dinsel eylemdir, \u00e7\u00fcnk\u00fc beslenmenin, cinsel hayat\u0131n ve \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ayinsel bir de\u011feri vard\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle insan olmak ya da insan haline gelme- dinle ili\u015fkili olmak demektir.” 3 \u0130nsan\u0131n \u00f6zg\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnme s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 belirleyende dinin bu yakla\u015f\u0131m\u0131d\u0131r. Yani \u0130nsan\u0131n Tanr\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda ki konumudur. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6nemli \u015fey ise dinin ya da inanc\u0131n evreni tan\u0131mlamas\u0131d\u0131r. Bu tan\u0131mlama insan\u0131n evren ile olan ili\u015fkisinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 belirler. \u015eayet insan\u0131 merkeze alan bir yakla\u015f\u0131m ise do\u011fal olarak insan\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki her \u015fey onun hizmetine girmi\u015f olur. \u0130nsan \u00f6zne iken insan d\u0131\u015f\u0131ndaki her \u015fey nesnelle\u015fir. Ya da insan\u0131 evrenin bir bile\u015feni olarak tan\u0131mlar b\u00f6ylelikle insan d\u0131\u015f\u0131ndaki her canl\u0131ya kendi hakikati i\u00e7inde yer vermi\u015f olur. Her inanc\u0131n ya da dinin bu \u00fc\u00e7 temel noktada ki yakla\u015f\u0131m\u0131 di\u011fer dinlerden fark\u0131 olarak a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar. Ayn\u0131 zamanda her dinin bu noktalardaki yakla\u015f\u0131mlar\u0131na yani tan\u0131mlamalar\u0131na bak\u0131larak kendinden \u00f6nceki dinlerden ya da inan\u00e7lardan ne kadar etkilendi\u011fi ya da kendinden ne kadar \u015fey ekledi\u011fini de anlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Nas\u0131l ki her dinin detaylar\u0131nda ona ait mitleri, ibadetleri, tanr\u0131 tan\u0131mlamalar\u0131 ve ayinleri kutsal\u0131n ya\u015fat\u0131lmas\u0131ysa ve bunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi ise o dinin k\u00f6kenine inmek ise genel bir \u00e7er\u00e7eve de\u00a0 “insan, evren ve tanr\u0131” tan\u0131mlamalar\u0131ndan yola \u00e7\u0131k\u0131larak o dinin k\u00f6kenine inmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Unutmamak gerekir ki nas\u0131l ki tekil tarih, evrensel tarihle ba\u011f\u0131 kurulmadan k\u00f6klerinden kopar\u0131lm\u0131\u015f, anlams\u0131z k\u0131l\u0131nm\u0131\u015f bir tarih ise ayn\u0131 \u015fekilde dinler ve inan\u00e7larda tekil tarihleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 tutulursa evrensel dinler ve inan\u00e7lar tarihi i\u00e7inde tan\u0131mlan\u0131p kendi yerlerini bulmazlarsa bir o kadar k\u00f6klerinden kopar\u0131lm\u0131\u015f ve anlams\u0131z k\u0131l\u0131nm\u0131\u015f olacakt\u0131r. Hi\u00e7bir din kendi tarihini sadece kendi \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile ba\u015flatamaz. Yap\u0131lsa dahi kendi hakikatinden kopar\u0131lm\u0131\u015f olacakt\u0131r ve kutsal sayd\u0131\u011f\u0131, haram k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve sevap sayd\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok \u015feyi tan\u0131ms\u0131z, anlams\u0131z k\u0131lm\u0131\u015f olacakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin: Bu\u011fday\u0131n kutsall\u0131\u011f\u0131n\u0131, ekme\u011fi yere d\u00fc\u015f\u00fcrmenin veya yerde ki ekme\u011fe basman\u0131n g\u00fcnah oldu\u011funu nas\u0131l izah edecektir. Bu\u011fday ve ekme\u011fin kutsall\u0131\u011f\u0131n\u0131n tarihin ba\u015flang\u0131c\u0131nda gizli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kim s\u00f6yleyebilir. Ya da ailenin ve evlili\u011fin kutsalla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, k\u00fcf\u00fcrden ka\u00e7\u0131nmak, zina yapmamak, yalan ve iftiradan ka\u00e7\u0131nmak, do\u011fru s\u00f6z, do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fcnme ve do\u011fru amelde bulunma, kom\u015fuluk hakk\u0131, h\u0131rs\u0131zl\u0131k yapman\u0131n g\u00fcnah ve ay\u0131p olma ger\u00e7ekli\u011fi neredeyse t\u00fcm dinlerin ve inan\u00e7lar\u0131n ortak de\u011ferleri de\u011fil mi? \u00d6z\u00fcnde ise toplumsall\u0131\u011f\u0131n esas de\u011ferleri olmuyor mu? O zaman insanl\u0131k tarihi nas\u0131l ki evrenin tarihiyle ba\u015flat\u0131l\u0131yorsa dinler ve inan\u00e7lar tarihini de ilk kutsall\u0131klarla ba\u015flatmak gerekiyor. Bu da insanl\u0131k tarihinin ba\u015flang\u0131c\u0131na gitme anlam\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yor. O zaman her dinin veya inanc\u0131n k\u00f6keni insanl\u0131k tarihiyle ba\u015flar. \u0130lk kutsall\u0131k insan\u0131n ilk anlamland\u0131rma ve dolay\u0131s\u0131yla ilk bilin\u00e7lenme eylemi oluyor. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n ilk k\u00fclt\u00fcr olu\u015fumlar\u0131 tamam\u0131yla dinin damgas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u0130lk av, ilk yenilebilir ot, meyve, kullan\u0131labilir aletler, s\u0131\u011f\u0131nmak i\u00e7in bulduklar\u0131 a\u011fa\u00e7 kavuklar\u0131, ma\u011fara, ate\u015f ve daha sonra ki teknik bulu\u015f ve ke\u015fiflerin kendi ya\u015famlar\u0131 \u00fczerinde ki etkileri \u00e7okta s\u0131radan de\u011fildi. Her yeni bir ke\u015fif ya da yarat\u0131m\u0131n mitolojik inanc\u0131, onunda k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve dolays\u0131yla bir b\u00fct\u00fcn olarak toplumsal ya\u015fam \u00fczerinde etkisi tart\u0131\u015f\u0131lmazd\u0131. Her k\u00fclt\u00fcr veya toplum muhakkak bu evrelerden ge\u00e7erek kendisini bulmu\u015ftur. Co\u011frafi ko\u015fullar\u0131n farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 toplumsal yarat\u0131m ve u\u011fra\u015flar\u0131 da farkl\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in inan\u00e7lar, k\u00fclt\u00fcrler ve sosyal ya\u015famlarda buna g\u00f6re \u015fekillenmi\u015ftir. Ama t\u00fcm toplumlar i\u00e7in de\u011fi\u015fmeyen tek \u015fey en arkaik kutsall\u0131klar\u0131n – inan\u00e7lar\u0131n\u0131n-, onlar\u0131n, k\u00fclt\u00fcrel, sosyal ya\u015famlar\u0131 ve zihinlerinin derinliklerine n\u00fcfuz etmi\u015f olmalar\u0131d\u0131r. Bu g\u00fcn toplumlarda \u00e7ok\u00e7a g\u00f6r\u00fclen baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnsel zihin kal\u0131plar\u0131, hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnmeden g\u00f6stermi\u015f oldu\u011fumuz\u00a0 ama anlam veremedi\u011fimiz – baz\u0131 davran\u0131\u015flar ve kutsall\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 o d\u00f6nemin damgas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131rlar. Hi\u00e7 ku\u015fkusuz “inan\u00e7lar ve d\u00fc\u015f\u00fcnceler fosille\u015fmez.”4 Aradan y\u00fczlerce hatta binlerce y\u0131l ge\u00e7se dahi onlar bir nesilden di\u011fer bir nesle ge\u00e7mesini bilirler. Gelenek ve g\u00f6renekler edinilen k\u00fclt\u00fcr ve zihniyetin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131d\u0131r. Gelenek ve g\u00f6reneklerin bizi ilgilendiren esas boyutu insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f bi\u00e7imi, davran\u0131\u015f ve d\u00fcnyay\u0131 ele al\u0131\u015f tarzlar\u0131m\u0131z \u00fczerinde ki derin etkisidir. Gelenek ve g\u00f6reneklerin ise her inanc\u0131n insan, evren ve tanr\u0131 tan\u0131mlamalar\u0131yla in\u015fa edildi\u011fini yukar\u0131da ifade etmi\u015ftik. \u00d6nderlik “din her toplumun haf\u0131zas\u0131d\u0131r” derken tam da bu ger\u00e7ekli\u011fe vurgu yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu g\u00fcn bilin\u00e7alt\u0131m\u0131zda kutsal olarak tan\u0131mlanan ve davran\u0131\u015f olarak g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131m\u0131zda kendisini ele veren s\u00f6z, davran\u0131\u015f ve zihinsel kal\u0131plar\u0131n k\u00f6keni insanl\u0131\u011f\u0131n bu ge\u00e7mi\u015fine dayanmaktad\u0131r. Her yeni gelen inan\u00e7 ya da din bu k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerden beslenerek kendine yol bulmu\u015ftur. Toplumun yarar\u0131na olan \u015feylere sahip \u00e7\u0131karken toplumsal geli\u015fmenin \u00f6n\u00fcnde engel olan ve yozla\u015ft\u0131ran \u015feylere de itiraz etmi\u015ftir. Her inanc\u0131n yenili\u011fi ya da dinler tarihine katk\u0131s\u0131 itiraz etti\u011fi noktalarda olmu\u015ftur. Yoksa hi\u00e7bir inan\u00e7 ya da din \u00e7\u0131k\u0131\u015f itibariyle kendisinden \u00f6nce var olan toplumsal de\u011ferleri ya da kutsall\u0131klar\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc reddetmemi\u015ftir. Bu da, dinler ve inan\u00e7lar ger\u00e7e\u011finde, ge\u00e7mi\u015f ve an\u0131n i\u00e7i\u00e7e ge\u00e7ti\u011fini ge\u00e7mi\u015fin o anda ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmektedir.<\/p>\n
Ge\u00e7mi\u015f g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya\u015f\u0131yorsa o zaman bu g\u00fcnden ge\u00e7mi\u015fin izlerini s\u00fcrd\u00fcrmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu ayn\u0131 zamanda inand\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feylerin k\u00f6kenine do\u011fru yol almak demektir. En basitinden Ortado\u011fu \u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131 olan her \u00fc\u00e7 kutsal dinde\u00a0 Yahudi, H\u0131ristiyan ve \u0130slam\u00a0 “\u00f6l\u00fcleri g\u00f6mme” mezarl\u0131klar- olay\u0131n\u0131 ela alal\u0131m. \u00d6l\u00fcleri g\u00f6mme olay\u0131n\u0131n bir \u00f6rne\u011fi M.\u00d6. 60 bin y\u0131l \u00f6nce G\u00fcney K\u00fcrdistan’\u0131n Zagros eteklerindeki \u015eanidar ma\u011faras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f olan Neandertallerde g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ceset g\u00f6mme olay\u0131 \u00f6l\u00fcmden sonra da hayat oldu\u011funa duyulan inan\u00e7 gere\u011fidir. \u00d6l\u00fclerin yak\u0131n akrabalar\u0131n\u0131n r\u00fcyalar\u0131na girmesi onlar\u0131n ruhlar\u0131n\u0131n ya\u015fayabilece\u011fine olan kan\u0131t olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f olabilir. Mezara g\u00f6m\u00fclen \u00f6l\u00fcn\u00fcn kefene sar\u0131l\u0131p kefenin iple ba\u011flan\u0131lmas\u0131 \u00f6l\u00fcn\u00fcn tekrar dirilmesine bu g\u00fcn\u00fcn deyimiyle “hortlamas\u0131na” kar\u015f\u0131 al\u0131nm\u0131\u015f bir tedbir olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f olabilir. Bu g\u00fcn bile K\u00fcrdistan’da \u00f6l\u00fcler kefene sar\u0131l\u0131rken ayak ve ba\u015f u\u00e7lar\u0131ndan iple ba\u011flanarak mezara konulmaktad\u0131r. Yine cesedin y\u00f6n\u00fcn\u00fcn inan\u0131\u015flara g\u00f6re \u00e7evrilmesi bu d\u00f6nemlere aittir. G\u00fcne\u015fe ibadet eden Ezidiler bu g\u00fcn bile mezarl\u0131klar\u0131n y\u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00fcne\u015fin do\u011fdu\u011fu y\u00f6ne \u00e7evirmektedirler. \u0130slam’da ise bu y\u00f6n K\u00e2be’yedir. Ama inan\u00e7 olarak her ikisi de \u00f6l\u00fclerin y\u00fczlerini kutsallar\u0131na \u00e7evirmi\u015f olmaktad\u0131rlar. Yine tar\u0131mc\u0131 toplumlar bitki ve meyve ekimiyle s\u00fcrekli me\u015fgul olduklar\u0131ndan kaynakl\u0131, takip etmi\u015f olduklar\u0131 mevsimsel d\u00f6ng\u00fcden yola \u00e7\u0131karak insan\u0131n da t\u0131pk\u0131 do\u011fa gibi \u00f6nce do\u011fum, sonra \u00f6l\u00fcm ve tekrardan do\u011fabilece\u011fine inanm\u0131\u015flard\u0131r. Bu anlay\u0131\u015f kimi halklarda ruhun \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcne ve reenkarnasyona olan inanc\u0131 geli\u015ftirirken kimilerin de ise ruhun \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcne Mah\u015fer g\u00fcn\u00fcnde bedenleriyle birlikte tekrardan dirilerek hesaba \u00e7ekilece\u011finden bahseder. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n belle\u011finde derin izler b\u0131rakan Neolitik d\u00f6nem insanl\u0131\u011f\u0131n ruhsal ve k\u00fclt\u00fcrel \u015fekillenmesinde oldu\u011fu kadar inan\u00e7sal boyutta da derin etkiler yapm\u0131\u015ft\u0131r. Temel maddi ara\u00e7 ve kurumlar gibi, Neolitik \u00e7a\u011f, s\u00fcre ve kapsam itibariyle insanl\u0131\u011f\u0131n ruh ve zihniyet yap\u0131s\u0131n\u0131 da olu\u015fturan en temel d\u00f6nemdir. \u0130lk d\u00fc\u015f\u00fcnce kal\u0131plar\u0131, ruhsal y\u00fcceli\u015f, bilgilenme, y\u00f6netme, toplum olma bilinci, tanr\u0131 kavram\u0131na ula\u015fma gibi temel ideolojik unsurlar bu d\u00f6nemde b\u00fcy\u00fck geli\u015fme sa\u011flarlar. \u0130nsanl\u0131k tarihinde ideolojik \u00fcst yap\u0131 ana \u00f6zelliklerini neolitik toplum ko\u015fullar\u0131nda kazanm\u0131\u015ft\u0131r. (?) Dinin ve mitolojinin b\u00fct\u00fcn temel kavramlar\u0131 kayna\u011f\u0131n\u0131 bu d\u00f6nemden almaktad\u0131r. Toplumun ilk defa hayvanlar \u00e2lemiyle b\u00fcy\u00fck fark\u0131 a\u015fan geli\u015fmesi insanlarca harikulade ve mucizev\u00ee bir durum gibi alg\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. Din ve mitoloji, toplumun bu b\u00fcy\u00fck devrimsel geli\u015fmesinin zihniyet yans\u0131malar\u0131 olarak kimlik kazanmaktad\u0131r.\u00a0 Felsefi ve bilimsel izah nas\u0131l \u00e7ocuklar i\u00e7in erken bir d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi ise, bu d\u00f6nemin insan\u0131 i\u00e7in de ancak mitolojik ve dini d\u00fc\u015f\u00fcnce geli\u015febilecek durumdad\u0131r. Neolitik toplum \u00f6zde mitoloji ve dinin maddi zeminidir. Bundan \u00f6nceki toplum bi\u00e7imlerinde bu y\u00f6nl\u00fc ideolojik kimli\u011fe rastlanmamakta; belki de \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 baz\u0131 kutsall\u0131k kavramlar\u0131na ula\u015fmaya imk\u00e2n vermektedir. Tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131k devrimi dinin ve mitolojinin yolunu ard\u0131na kadar a\u00e7makta ve maddi zemini olu\u015fturmaktad\u0131r.5<\/p>\n
S\u00fcmerler Neolitik toplumun t\u00fcm kutsal “M’lerini”\u00a0 yasalar ve ke\u015fifler –\u00a0 \u00e7ald\u0131klar\u0131 gibi bu yasalar\u0131 tanr\u0131n\u0131n birer kanunu gibi veya her birini tanr\u0131n\u0131n bir s\u0131fat\u0131ym\u0131\u015f gibi izaha kavu\u015fturarak s\u0131n\u0131fl\u0131 devletli uygarl\u0131k i\u00e7in yeni bir toplumsal in\u015faya yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. S\u00fcmerlerin kendinden \u00f6nceki neolitik toplumun de\u011ferleri \u00fczerinden d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kim ink\u00e2r edebilir. Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn pekte kolay olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ok kanl\u0131 ve \u00e7at\u0131\u015fmal\u0131 ge\u00e7ti\u011fi S\u00fcmer mitolojilerinde bariz bir bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fclmektedir. S\u00fcmerler\u00a0 “s\u0131n\u0131fl\u0131 devletli uygarl\u0131k” o d\u00f6nemde \u00f6zg\u00fcr klan ve kabile k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7inde koca bir okyanusta adeta bir adac\u0131kt\u0131. \u0130n\u015fa ettikleri uygarl\u0131\u011f\u0131n \u00e7evreye yay\u0131l\u0131p etkin olabilmesi i\u00e7in ikna y\u00f6ntemi vazge\u00e7ilmezdi. \u0130lk ba\u015fta esas g\u00fcc\u00fcn\u00fc ideolojisinden alm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00fcmer ideolojik g\u00fcc\u00fc “tanr\u0131 bilimdi” \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00f6nem dini d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imin hakim oldu\u011fu d\u00f6nemdi. “S\u00fcmer uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 inceledi\u011fimizde, bir olgu daha \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesini vazge\u00e7ilmez k\u0131l\u0131yor. Mitoloji ve ondan kaynaklanan tanr\u0131bilim” Grek\u00e7e teoloji, Arap\u00e7a ilahiyat- tahlili, en az Karl Marks’\u0131n devlet ve para tahlilleri kadar \u00f6nemlidir. Tanr\u0131bilim, S\u00fcmerlerin s\u0131n\u0131f m\u00fccadelelerinin bilimidir. Kavram ve kuramlar\u0131yla tanr\u0131bilimin toplumsal izd\u00fc\u015f\u00fcmlerini tahlil etmeden, S\u00fcmer ideolojisini ve ona dayanan t\u00fcm antik d\u00fcnyay\u0131 \u00e7\u00f6zemeyiz.Tek tanr\u0131l\u0131 dinleri, klasik ve Orta\u00e7a\u011flar\u0131n, hatta g\u00fcn\u00fcm\u00fcz toplumlar\u0131n\u0131n zihniyet ve edebiyat yap\u0131lar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zemeyiz. T\u00fcm toplumlar\u0131n zihniyetlerinde ilahiyat\u0131n imzas\u0131 vard\u0131r.6<\/p>\n
\u00a0Belki ilk defa tanr\u0131y\u0131 g\u00f6klere ta\u015f\u0131yan S\u00fcmerler de\u011fildi; \u00c7\u00fcnk\u00fc neolitik d\u00f6nemde Ay’a, Y\u0131ld\u0131zlara ve G\u00fcne\u015f’e tapma s\u00f6z konusuydu. Ama S\u00fcmerlilerin ba\u015far\u0131s\u0131 astronominin de ilerleme kaydetmesinden kaynakl\u0131 olacak ki g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde ki de\u011fi\u015fmez ve sabit d\u00fczeni oldu\u011fu gibi yery\u00fcz\u00fcne ta\u015f\u0131malar\u0131yd\u0131. S\u00fcmerlerde do\u011fada ki ve evrendeki t\u00fcm d\u00fczenden g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki tanr\u0131lar sorumludur. Yery\u00fcz\u00fcndeki her \u015feyin bir tanr\u0131s\u0131 vard\u0131r ve yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn nas\u0131l i\u015flerlik kazanaca\u011f\u0131n\u0131 tanr\u0131lar bilirler ve tanr\u0131lar insanlar\u0131n yanl\u0131\u015f yapmamalar\u0131 i\u00e7in onlara yol g\u00f6steren kurallar ya da yasalar indirmi\u015flerdir. Yery\u00fcz\u00fcnde d\u00fczeni kuran tanr\u0131lar panteonunda yer alan bilgelik ve kurnazl\u0131\u011f\u0131 ile tan\u0131nan tanr\u0131 Enki’dir. Tanr\u0131 Enki yery\u00fcz\u00fcne \u015f\u00f6yle bir d\u00fczen verir; \u00d6nce Dilmun’un “cennet” temizliyor oraya tanr\u0131\u00e7a Ninsikilla’y\u0131 sorumlu k\u0131l\u0131yor. Tarif etti\u011fi cennet; “her \u015feyin m\u00fckemmel yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 eski g\u00fcnler, orada hi\u00e7bir aslan \u00f6ld\u00fcrmez, hi\u00e7bir kurt kuzuyu kapmaz par\u00e7alamaz”. Hi\u00e7bir g\u00f6z hastas\u0131 ?g\u00f6z\u00fcm a\u011fr\u0131yor? demez Surlar\u0131nda hi\u00e7bir gece bek\u00e7isi dola\u015fmaz Tarihte \u0130lk defa cennet ve cehennem kavram\u0131na S\u00fcmerlerde rastl\u0131yoruz. Kur-an’da 112 defa cennet kavram\u0131 kullan\u0131l\u0131yor. \u00d6rne\u011fin: “orada bozulmayan sudan \u0131rmaklar tad\u0131 bozulmayan s\u00fctten nehirler, i\u00e7enlere lezzet sunan\u00a0 \u015faraptan nehirler, s\u00fczme bir baldan ulu\u015fan nehirler var. Orada kendileri i\u00e7in her t\u00fcr meyvenin yan\u0131nda rablerinden bir ba\u011f\u0131\u015flama var. Bu nimetler i\u00e7inde olanla uzun s\u00fcre ate\u015fte kal\u0131pta i\u00e7irildi\u011fi s\u0131cak su taraf\u0131ndan ba\u011f\u0131rsaklar\u0131 par\u00e7alanan kimse ayn\u0131 olur mu”?7 Her iki kaynaktan da tanr\u0131 emirlerine uyuldu\u011fu taktirde insan\u0131n \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyada ki m\u00fckafat\u0131 b\u00f6yle tarif ediliyor. Daha sonra tanr\u0131 Enki kendi \u015fehri i\u00e7in tehdit olu\u015fturan d\u00fc\u015fmanlar\u0131na “Elam ve Marha\u015fi” kar\u015f\u0131 \u015fehrin kral\u0131n\u0131 tanr\u0131 emriyle g\u00f6revlendirerek Elam ve Marha\u015fi topraklar\u0131n fethine ve oradaki t\u00fcm zenginlikleri kendi \u00fclkesine ta\u015f\u0131mas\u0131n\u0131 istiyor. Yani ganimet emri bir tanr\u0131 s\u00f6z\u00fc olarak g\u00f6klerden geliyor. B\u00f6ylelikle talan ve ganimet helal k\u0131l\u0131nm\u0131\u015f oluyor. Enki bunu \u015f\u00f6yle yap\u0131yor;<\/p>\n
Elam ve Marha\u015fi<\/p>\n
Her \u015feyi yutup yok edenler,<\/p>\n
Enlil’in g\u00fc\u00e7 verdi\u011fi kral<\/p>\n
Onlar\u0131n evlerine sald\u0131rd\u0131, surlar\u0131na sald\u0131rd\u0131;<\/p>\n
G\u00fcm\u00fc\u015flerini, lacivert ta\u015flar\u0131n\u0131, ambarlar\u0131n\u0131<\/p>\n
B\u00fct\u00fcn \u00fclkelerin kral\u0131, Enlil i\u00e7in Nippur’a getirdi.<\/p>\n
Kur-an’da ise Bedir sava\u015f\u0131ndan sonra kazan\u0131lan ganimetlerin nas\u0131l payla\u015f\u0131laca\u011f\u0131na dahil izah edilir. “Do\u011fru ile yanl\u0131\u015f\u0131n ayr\u0131l\u0131\u015f g\u00fcn\u00fc, iki toplumun kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn” iki d\u00fc\u015fman -, kulumuza indirdi\u011fimiz \u015feye inan\u0131yorsan\u0131z \u015funu bilin; ganimet olarak elde etti\u011finiz \u015feylerin be\u015fte biri Allah’a, Resul’e, yak\u0131nlara “ehlibeyte -, yetimlere, yoksullara ve yolda kalm\u0131\u015flara aittir. Allah her \u015feye kadirdir.”8 Ayette de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Allah emriyle ganimet “talan” helal k\u0131l\u0131nm\u0131\u015f oluyor. Ganimetin en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc Allah’\u0131n kendisine inanan kullar\u0131n\u0131 yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn miras\u00e7\u0131s\u0131 k\u0131lmas\u0131d\u0131r. “Hamd olsun o Allah’a ki bize vaadini yerine getirdi. Bizi yery\u00fcz\u00fcne miras\u00e7\u0131lar yapt\u0131. \u0130\u015fte cennetten istedi\u011fimiz yerde konakl\u0131yoruz, i\u015f yap\u0131p de\u011fer \u00fcretenlerin \u00f6d\u00fcl\u00fc nede g\u00fczelmi\u015f.9 Yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn miras\u00e7\u0131s\u0131 olmak g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yetti\u011fi oranda ba\u015fka topraklar\u0131 fethe \u00e7\u0131kmakt\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc yery\u00fcz\u00fc onlara Allah’tan miras kalm\u0131\u015ft\u0131r. O miras\u0131 ele ge\u00e7irmek bir hakt\u0131r. Yukar\u0131 da tanr\u0131 Enki’de o yetkiyi krala vermi\u015ftir.<\/p>\n
Daha sonra tanr\u0131 Enki kendisine inananlara r\u0131z\u0131k da\u011f\u0131tmak i\u00e7in onlar\u0131 topra\u011f\u0131n daha da bereketli olabilmesi i\u00e7in d\u00f6nemin tarla sulama kanallar\u0131n\u0131n sorumlulu\u011funa bir tanr\u0131 atar.<\/p>\n
Sa\u011f elinde bir asa tutan,<\/p>\n
Dicle ve F\u0131rat’\u0131n birlikte yemelerini sa\u011flayan<\/p>\n
S\u00f6zc\u00fckleri co\u015fkulu bir a\u011f\u0131zla s\u00f6yleyen,<\/p>\n
Saraylardan refah\u0131 ya\u011f gibi \u00e7eken<\/p>\n
Yazg\u0131lar\u0131 belirleyen Efendi<\/p>\n
Enki, Abzu’nun kral\u0131,<\/p>\n
Enbilulu, kanallar\u0131n m\u00fcfetti\u015fine<\/p>\n
Enki bunlar\u0131n sorumlulu\u011funu verdi.<\/p>\n
S\u00fcmer yerle\u015fim alanlar\u0131 F\u0131rat ve Dicle nehirlerinin birle\u015fti\u011fi suyun kenar\u0131nda olduklar\u0131 i\u00e7in \u00fc\u00e7 \u00f6nemli ge\u00e7im kaynaklar\u0131 vard\u0131. Birincisi tar\u0131m, ikincisi ticaret ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131kt\u0131. Bu durumun fark\u0131nda olan Tanr\u0131 Enki kendisine riayet edildi\u011finde F\u0131rat ve Dicle nehirlerini bal\u0131kla durduraca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Ve ayn\u0131 \u015fekilde o d\u00f6nemde kam\u0131\u015f olduk\u00e7a \u00f6nemliydi. Kam\u0131\u015flar \u00e7amurla kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131larak su bask\u0131nlar\u0131 yememeleri i\u00e7in y\u00fcksek tepeler in\u015fa edilir. Bu tepelerin ba\u015flar\u0131na evler kurulurdu. Ayn\u0131 \u015fekilde b\u00f6lgede a\u011fa\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131ndan kaynakl\u0131 evlerin yap\u0131m\u0131nda da kam\u0131\u015f kullan\u0131l\u0131rd\u0131. Onun i\u00e7in bal\u0131\u011f\u0131n yan\u0131nda kam\u0131\u015f\u0131n bollu\u011funun da m\u00fcjdesini verecektir. B\u00f6ylelikle kendine inananlara r\u0131z\u0131k da\u011f\u0131taca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler:<\/p>\n
Batakl\u0131\u011fa Seslendi:<\/p>\n
Suhurhi ve suhur bal\u0131\u011f\u0131yla doldurdu onu.<\/p>\n
Kam\u0131\u015fl\u0131\u011fa seslendi:<\/p>\n
Olgun kam\u0131\u015flar ve ye\u015fil kam\u0131\u015flarla doldurdu onu.<\/p>\n
Bal\u0131klar\u0131n sevdi\u011fine (Nanna’ya)<\/p>\n
Enki bunlar\u0131n sorumlulu\u011funu verdi.<\/p>\n
Kur-an’\u0131 Kerim’de r\u0131z\u0131kla ilgili 90 ayet s\u00f6z konusudur. Her birinde \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde kendisine inan\u0131lanlara r\u0131z\u0131k da\u011f\u0131tmaktad\u0131r. Yaz\u0131m\u0131z\u0131n amac\u0131 i\u00e7in bir tanesini buraya almak kafi olacakt\u0131r. “O rab ki yeri sizin i\u00e7in bir d\u00f6\u015fek ve g\u00f6\u011f\u00fc de bir bina yapt\u0131 g\u00f6kten bir su indirdi de sizin i\u00e7in meyvelerden bir r\u0131z\u0131k \u00e7\u0131kard\u0131. Art\u0131k bilip durdu\u011funuz halde Allah’a ortaklar ko\u015fmay\u0131n.” 10<\/p>\n
T\u00fcm inan\u00e7larda yarat\u0131l\u0131\u015f destan\u0131 olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. Yarat\u0131l\u0131\u015f destan\u0131 insan\u0131n evren ile ili\u015fkisi ve tanr\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131ndaki konumu belirlenir. S\u00fcmer mitolojisinde ki yarat\u0131l\u0131\u015f mitolojisi oldu\u011fu gibi \u00fc\u00e7 kutsal dinde de yerini alacakt\u0131r. ?S\u00fcmerlere g\u00f6re ad\u0131 Tanr\u0131\u00e7a Nammu olan u\u00e7suz bucaks\u0131z bir sudan g\u00f6k ve yer birle\u015fik olarak \u00e7\u0131k\u0131yor. Tanr\u0131 Enlil onlar\u0131 ay\u0131r\u0131yor. Yer Tanr\u0131\u00e7as\u0131 insan\u0131 bal\u00e7\u0131ktan Tanr\u0131lara i\u015f g\u00f6rs\u00fcn diye yarat\u0131yor. Tevrat’ta, b\u00fcy\u00fck bir deniz \u00fczerinde Yahve’nin ruhu gezerken onu ay\u0131r\u0131yor, \u00fcst\u00fc g\u00f6k, alt\u0131 yer oluyor. \u0130nsan\u0131 bal\u00e7\u0131ktan kendisine i\u015f g\u00f6rs\u00fcn diye yarat\u0131yor. Kur-an’da; “g\u00f6k ve yer b\u00fct\u00fcnd\u00fcr, onu Tanr\u0131 ay\u0131rd\u0131” deniyor. \u0130nsan baz\u0131 ayetlerde \u00e7amurdan, baz\u0131 ayetlerde sudan yarat\u0131lm\u0131\u015f. 11 S\u00fcmerlerde her \u015feyin sudan yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 yer ve g\u00f6k birle\u015fik iken sudan \u00e7\u0131km\u0131\u015f, tanr\u0131 Enlil birle\u015fik olan yer ve g\u00f6\u011f\u00fc ay\u0131r\u0131yor. Kur-an’da ge\u00e7en \u015fu ayet “Allah g\u00f6kte bir su indirdi ve yery\u00fcz\u00fcndeki her \u015feye onunla hayat verdi. Ku\u015fkusuz bunda kulak verip dinleyen topluluk i\u00e7in muhakkak bir mucize vard\u0131r.”12 Bir di\u011fer ayette ise; “G\u00f6klerin ve yerin f\u00e2t\u0131r’\u0131” ay\u0131ran – olan o yarat\u0131c\u0131dan o yedirip doyuran fakat kendisi yedirilip beslenmeyen Allah’tan ba\u015fkas\u0131n\u0131 m\u0131 veli edineyim. De ki bana \u0130slam’\u0131 Allah’a teslim olmay\u0131 se\u00e7enlerin ilki olmam emredildi ve sak\u0131n \u015firke sapanlardan olma.13<\/p>\n
…<\/p>\n
(Bu yaz\u0131n\u0131n devam\u0131n\u0131 sitemizde pdf dosyas\u0131 olarak “K\u00fcrdistan’da Ya\u015fayan Halklar ve \u0130nan\u00e7lar” konulu Kom\u00fcnar dergisinden okuyabilirsiniz.)<\/strong><\/p>\n \n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Bir dinin ya da inanc\u0131n k\u00f6kenine inebilmek i\u00e7in her \u015feyden \u00f6nce o dinin yada inanc\u0131n kutsall\u0131klar\u0131na ve bunlar\u0131n nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na bakmak gerekiyor. Her inanc\u0131n k\u00f6keni ya da s\u0131rr\u0131 onun kutsall\u0131klar\u0131nda gizlidir. \u0130nan\u00e7 ya da dinde kutsall\u0131\u011f\u0131n deneyimlenmesi demek; \u00e7e\u015fitli hareket ve davran\u0131\u015flara ba\u011flanarak kal\u0131c\u0131la\u015fmas\u0131 demektir. Kal\u0131c\u0131la\u015fan her davran\u0131\u015f veya hareket o inanc\u0131n ibadetini olu\u015fturur. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":783,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[],"class_list":["post-799","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tarihsel-toplum"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/799","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=799"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/799\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":800,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/799\/revisions\/800"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/783"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=799"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=799"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tirki.komunar.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=799"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}